مولوی از چهره‌های سرشناس ادب فارسی كه می‌توان گفت با وجود شهرتش ناشناخته مانده است
خاموش ترانه‌گو
جلال‌الدین محمد معروف به مولوی، شاعر و عارف فارسی‌زبان كه آوازه او از قلمروهای زبان فارسی فراتر رفته، در ذهن و زبان فارسی‌زبانان جایگاه ویژه‌ای دارد. همان‌طور كه نام حافظ، سعدی یا فردوسی یادآور ابیات و اشعاری از این شاعران بزرگ است، نام مولوی هم در ذهن فارسی‌زبانان معادل اشعاری است كه بارها خوانده یا شنیده شده و در فرهنگ ذهنی فارسی‌زبانان جایگاه رفیعی یافته است. بارها دیده شده افراد مصرع یا بیتی را به‌عنوان زیبایی كلام‌شان برگزیده‌اند و نام شاعرش را نمی‌دانسته‌اند كه آن بیت یا مصرع از سروده‌های مولوی بوده است. او به‌عنوان یكی از شاعران اثرگذار بر ادبیات فارسی، معرفی و شناخته می‌شود كه اشعارش گواه این موضوع است. او با اشعارش فصلی تازه در ادبیات عرفانی گشوده كه امروز در آستانه هزاره سوم شاهدیم شیفتگان بسیاری را به سوی خود جلب كرده است. مولوی به خاطر قرار گرفتن شمس در مسیرش تبدیل به یكی از چهره‌های متفاوت ادب فارسی شده كه افسانه‌های بسیاری پیرامونش شكل گرفته و سبب شده نتوان قضاوت درست، به دور از رفتارهای شخص‌پرستانه درباره‌اش داشت. فردی كه آثار مختلفی از مثنوی گرفته تا فیهمافیه از او در دسترس است كه بهترین ملاك قضاوت نیز باید آثارش باشد با نقل‌های رسمی و غیررسمی كه در گذر زمان دور او شكل گرفته سبب شده امروز با چهره‌ای اسطوره‌ای كه بسیاری تا حد یك قدیس او را بالا می‌برند روبه‌رو باشیم و این مانع شناخت صحیح مولوی می‌شود. در این گزارش كه به مناسبت روز بزرگداشت مولوی (هشتم مهر) آماده شده می‌خواهیم مروری داشته باشیم بر آثار و احتمالا حواشی این چهره كهن ادبیات فارسی كه با گذشت بیش از هفت قرن از او همچنان آثارش منتشر و خوانده می‌شود. آثاری كه از محتوای آنها آثاری به نثر و برای مخاطب‌های مختلف تولید شده تا این میراث زبان فارسی در گذر زمان به نسل‌های مختلف منتقل شود. آثاری كه با زبان و نثر روانی بازنویسی شده‌اند و این نشان می‌دهد این گنجینه بزرگ ادب فارسی ظرفیت‌های بسیاری دارد كه با گذشت چند قرن هنوز به‌درستی شناخته نشده‌است. نكته جالب این كه دكتر توفیق سبحانی، مولوی‌شناس و مصحح متون كهن عنوان كرده بود میزان آثاری كه درباره مولانا در اروپا و آمریكا منتشر می‌شود بیش از آثاری است كه در ایران منتشر می‌شود.
یونس فردوس روزنامه‌نگار
شمسیات مولوی
در كنار مثنوی معنوی باید به دیوان شمس یا همان «دیوان كبیر» نیز اشاره كرد. مجوعه غزلیاتی كه مولوی سروده و با عنوان دیوان شمس شناخته می‌شود. بسیاری به اشتباه تصور می‌كنند این مجموعه سروده شمس تبریزی است در حالی كه مولوی آن را سروده و چون اغلب غزلیات آن خطاب به شمس تبریزی است با این عنوان شهرت یافته‌است. در این مورد ما با نسخه‌های متنوع و تصحیح‌های مختلف روبه‌رو نیستیم، بلكه تصحیح زنده‌یاد بدیع‌الزمان فروزان‌فر تنها تصحیح موجود از این دیوان است كه با وجود برخی اشتباهات اما می‌توان گفت تنها تصحیح كامل و موجود از این مجموعه غزل مولوی است. هرچند محمدرضا شفیعی كدكنی گزیده‌ای با تفسیر از غزلیات شمس تالیف كرده كه اگر دنبال تفسیر این غزلیات باشید گزیده شفیعی كدكنی مناسب‌تر است، اما اگر می‌خواهید با یك مجموعه كامل رویارو شوید تنها گزینه موجود تصحیح مرحوم فروزان‌فر است.
مولوی و نثر
فیهمافیه یكی از آثار منثور مولوی است كه در واقع به قلم خودش نیست و سخنانی است كه در مجالس مختلف از زبان او شنیده شده و به این شكل باقی مانده است. علاوه بر این اثر، باید مكتوبات و مجالس سبعه را نیز به‌عنوان آثار نثر منصوب به مولوی در نظر گرفت هر چند از این بین تنها مكتوبات به قلم مولوی نگاشته شده آن هم نامه‌هایی است كه او خطاب به دیگران نوشته و كمتر حال و هوای عرفانی دارد، بلكه توصیه‌هایی است كه او در نامه‌ها خطاب به امرا یا وزرا و شخصیت‌های مختلف داشته‌است. درباره مجالس سبعه نیز می‌گویند این اثر یكی از كلیدهای مهم فهم مثنوی است و البته زبان ساده‌تری در قیاس با فیهمافیه دارد، اما فیهمافیه كه نقل سخنان مولوی است تدوینش بعد از وفات مولوی آغاز و نامی كه بر آن گذاشته شده توسط مولوی صورت نگرفته است، در مورد این اثر منصوب به مولوی هم بدیع‌الزمان فروزان‌فر اولین تصحیح انتقادی از آن را در دهه ۳۰ شمسی تدوین می‌كند.
باران مداوم
بهتر است قبل از هر چیز از مثنوی معنوی مولوی شروع كنیم. در واقع اغلب مولوی را با مثنوی او می‌شناسند. كتابی كه به انتخاب نشریه گاردین به‌عنوان یكی از 100 كتاب برتر تاریخ بشر از آن یاد شده و دربردارنده بیش از 26 هزار بیت است كه در ۶ دفتر كنار هم قرار گرفته و آغاز سرودن آن با رفتن شمس و با 18 بیت نی‌نامه شروع شده‌است. مثنوی معنوی به‌عنوان یكی از متون كلاسیك عرفانی دربردارنده قصه‌ها و حكایت‌هایی است كه در متن آنها اندرزها و توصیه‌هایی با زبان شعر بیان شده كه علاوه بر ایجاد سرگرمی می‌تواند برای مخاطب رهیافت‌های اخلاقی نیز در برداشته باشد.
شاید اولین سؤالی كه برای هر مخاطبی مطرح است این باشد كه نسخه خاصی از مثنوی را برای خواندن باید داشته باشیم كه اگر سختگیرانه نگاه نكنیم، می‌توان گفت نسخه‌های موجود در بازار معمولا از نسخه رینولد نیكلسون استفاده كرده‌اند، ولی اگر بخواهیم با متن بهتری روبه‌رو باشیم عیب اغلب مثنوی‌های بازاری این است كه آنها پیراسته نیستند و خواننده در مواجهه با آنها كلافه خواهد شد به این خاطر كه علامت‌های نگارشی و ویرایشی در متن لحاظ نشده و این خوانش را دشوار و غیردلچسب می‌كند. از این‌رو بهتر است نسخه‌ای مانند نسخه توفیق سبحانی تهیه شود، نسخه‌ای كه هم شرح واژگان دشوار را در پانویس آورده و هم برخی ابیات را كه در نسخه‌های دیگر جا افتاده یا به شكل دیگری ضبط شده‌اند را آورده، علاوه بر این موضوعات و حكایت‌ها جدا شده تا خواننده برای خواندن با مشكل مواجه نشود. همچنین این نسخه از نظر شكل و شمایل نمره قبولی می‌گیرد و در كنار آن باید كیفیت چاپ و سایر نكات ظاهری را نیز در نظر گرفت كه این نسخه مطلوبی برای كسانی است كه می‌خواهند مثنوی بخوانند. در این بین نسخه‌های دیگری نیز وجود دارد كه باید هركس با توجه به شناخت خود و نیازی كه دارد دست به انتخاب بزند.
اما اگر دنبال تصحیح بهتری هستید شاید بهترین تصحیح موجود متعلق به محمدعلی موحد از مثنوی باشد. تصحیحی كه بهترین و حتی دقیق‌ترین تصحیح از مثنوی است. موحد برای این تصحیح از نسخه‌های قدیمی موجود استفاده كرده است؛ تصحیحی كه اساس آن بر پایه نسخه ۶۷۷ هجری است كه تنها پنج سال با مولوی فاصله دارد و قدیمی‌ترین نسخه موجود است، علاوه بر این از نسخه‌هایی كه ۱۵ سال بعد از مولوی نوشته شده‌اند نیز در این تصحیح سود برده كه به همین خاطر این تصحیح برای پژوهشگران اثری مهم محسوب می‌شود و شاید برای علاقه‌مندان به خواندن مثنوی چندان كاربردی نباشد.
شرحه شرحه مثنوی...
شرح مثنوی از آن اتفاقاتی است كه چهره‌های مختلف اعم از عرفانی و ادبی به آن دست زده‌اند و شاید سخت‌ترین كار در این زمینه انتخاب یك شرح از مثنوی مولوی باشد. حتی شاید مولوی‌پژوهان نیز نتوانند به‌راحتی دست به انتخاب یك شرح و تفسیر بزنند و از این‌رو ما نیز در این گزارش به معرفی چند شارح و مفسر مثنوی دست می‌زنیم. شاید اگر قرار باشد نامی از مثنوی بیاید همان‌طور كه بالاتر هم به آن اشاره شد اولین نفر بدیع‌الزمان فروزان‌فر باشد. چهره‌ای كه در سه جلد با عنوان «شرح مثنوی شریف» دست به شرح و تفسیر این اثر زبان فارسی زده است.
مرحوم سیدجعفر شهیدی یكی دیگر از شارحان مثنوی است كه در واقع ادامه راهی كه فروزان‌فر آغاز كرده، ولی مرگ مانع از اتمام آن شده بود را به انجام رسانده بود. شرح مثنوی وی در هفت جلد منتشر شده‌است. می‌توان گفت شرح فروزان‌فر و شهیدی مكمل هم هستند گرچه شاید مخاطب عادی با چنین مجموعه عظیمی سر و كار نداشته باشد.
مرحوم علامه جعفری یكی دیگر از شارحان مثنوی معنوی است. ایشان دست به شرح مثنوی زدند تا آغازی بر فهم و تفسیر كلام امیرالمومنین علی(ع) باشد. تفسیر مثنوی مرحوم علامه جعفری یكی از تفسیرهای انتقادی است كه در ۱۵ جلد منتشر شده است و برای مثنوی‌پژوهان اثری مهم محسوب می‌شود.
كریم زمانی یكی دیگر از شارحان مثنوی است. او در هفت جلد دست به شرحی از مثنوی زده كه بسیاری از مثنوی پژوهان آن را اثری مهم در این عرصه دانسته‌اند. نكته مهم این است كه شرح كریم زمانی در یك جلد و به صورت اشارات نیز منتشر شده و علاقه‌مندان می‌توانند از این شرح تك‌جلدی كه توام با ابیات است استفاده كنند. ویژگی این كتاب این است كه در كنار هر بیت نكات تفسیری آن نیز بیان شده و خواننده غیرپژوهشگر نیز می‌تواند از آن برای رسیدن به درك درست از معانی ابیات استفاده كند.
روایت مولوی
مولوی از آن شخصیت‌های اثرگذار و مهم در تاریخ بوده كه طی یك قرن اخیر بیشتر در كانون توجه قرار گرفته است. روایت هم در روزگار كنونی اهمیت بیشتری یافته و هركس تلاش می‌كند از زاویه خود روایتی ارائه كند، این نكته درباره مولوی و رابطه‌اش با شمس و افرادی كه اطراف او بوده‌اند نیز مصداق پیدا می‌كند. به همین خاطر می‌بینیم هركسی روایتی از مولوی و شمس عرضه می‌كند. نمونه این اتفاق را می‌توان در كتاب‌هایی كه طی یك دهه اخیر نوشته شده‌اند مشاهده كرد.
ملت عشق
معروف‌ترین كتاب كه در بین مخاطبان ایرانی شناخته شده، رمان «ملت عشق» است. رمانی كه در آن زنی سرخورده از زندگی مشترك با دنیای شمس و مولوی آشنا می‌شود و اتفاقات تازه‌ای را تجربه می‌كند. اگر از بخش زندگی زن سرخورده گذر كنیم كه البته بخش اعظم داستان روی دوش این شخصیت است و نمی‌توان به‌سادگی از كنارش گذشت این رمان تلاش می‌كند تصویری از شمس تبریزی نشان دهد و مهم‌ترین ویژگی آن این است كه هركسی روایت خودش را بازگو می‌كند و این همان نكته كلیدی درباره زندگی شمس و مولوی است كه هیچ نقل واحدی وجود ندارد و هركسی آن‌طور كه مطلوبش بوده آن را روایت كرده‌است. این رمان كه یكی از آثار پرفروش سال‌های اخیر است بیشتر به مذاق زنان خانه‌دار و طیف دانشجو خوش آمده و در هر صورت روایتی از زندگی شمس را بازگو كرده‌است.
كیمیاخاتون
این رمان پرفروش در روزگار فقر روایت توانسته خلأیی را پر كند، ولی در واقع با اثری فمنیستی روبه‌رو هستیم و روشن نیست اهمیت روایت شبستان یا بهتر است بگوییم اندرونی سرای مولوی چه میزان اهمیت دارد كه توانسته تا این میزان پرفروش شود؟ سعیده قدس، نویسنده این رمان در این اثر از زبان كیمیاخاتون كه دخترخوانده مولوی است و به ازدواج شمس تبریزی می‌آید، روایتی از زندگی‌اش و حرم و مدرسه مولوی را بازگو كرده‌است. روایتی كه نشان می‌دهد در بازاری كه مخاطب تشنه است هر متاعی عرضه شود آن را به‌چشم آب می‌نگرد و سر می‌كشد، توانسته پرفروش شود و چاپ‌های متعددی از آن منتشر شود.
باب اسرار
این كتاب كه احمد امید، نویسنده ترك آن را نوشته یكی دیگر از سلسله كارهایی است كه از سوی نویسنده‌های تركیه‌ای تألیف شده و در آنها مروری بر زندگی شمس و مولوی صورت گرفته است. رمانی كه شباهت بسیاری به ساختار ملت عشق دارد و شخصیت داستان در یك اتفاق وارد جهان شمس و مولوی می‌شود و ادامه داستان. شاید تركیه‌ای‌ها از آنجا كه از نظر جغرافیایی با مولوی قرابت دارند می‌کوشند با روایت‌سازی تاكید كنند این شخصیت متعلق به آنهاست. در هر صورت آن‌چیزی كه مهم است اهتمام تركیه‌ای‌ها به ساخت روایت‌هایی از این دست برای تثبیت چنین نگاهی در ذهن مخاطب جهانی است.
پله پله تا ملاقات خدا
عبدالحسین زرین‌كوب یكی از اولین كسانی است كه به اهمیت روایت زندگی و شیوه سلوك و عرفان مولوی پی برد و به همین خاطر در اثری روایی سعی كرد آنها را تبیین كند. اثری كه یكی از خوشخوان‌ترین آثار موجود در این زمینه است و البته در بین اهل ادب شناخته‌شده و مشهور است. اثر با زبان داستانی مروری بر زندگی و سلوك مولوی داشته و هر فصل یكی از شخصیت‌ها یا اتفاقات زندگی مولوی را روایت كرده است. این اثر را باید به‌عنوان یكی از آثار مهم در روایت زندگی مولوی برشمرد كه توسط نویسندگان ایرانی بازگو و روایت شده‌است.
مولوی دوستان
بدیع‌الزمان فرزوان‌فر با تلاش‌هایی كه در زمینه مولوی‌پژوهی انجام داده یكی از چهره‌هایی است كه در معرفی و شناساندن این چهره ادبیات فارسی نقش مهمی داشته است.
تصحیح‌های او از آثار مختلف ادب فارسی به‌خصوص متون عرفانی به قدری با اهمیت است كه عبدالحسین زرین‌كوب درباره او گفته: «هرچه امروز نزد ما در زمینه عرفان و ادب جدی و درخور ارج است، میراث اوست... فروزان‌فر نه فقط در زمینه مثنوی و مولانا، بلكه در تمام قلمرو فرهنگ اسلامی ایران محققی بی‌بدیل بود.» از این رو باید شناخت امروزمان از مولوی را مدیون این چهره مهم ادب فارسی باشیم. چهره‌ای که بسیاری از آثار مولوی را تصحیح کرده و پژوهش‌های بسیاری درباره مولوی انجام داده است.
محمدعلی موحد دیگر چهره‌ای است که باید در زمینه مولوی‌پژوهی از او نام برد. او با آثار مختلفی که درباره مولوی تدوین و تالیف کرده از جمله چهره‌های درخشان سال‌های اخیر در شناساندن مولوی و شمس است.
مقالات شمس تبریزی او و همچنین آثاری که در زمینه عرفان مولوی و بررسی اشعار و آرای مولوی و شمس از او منتشر شده از سوی علاقه‌مندان به مولوی و شمس بارها مورد استفاده قرار گرفته و باید از آنها به عنوان آثار مرجع که نسل جوان می‌توانند از آنها استفاده کنند نام برد و یاد کرد. آثاری که علاوه بر نشان دادن جایگاه پژوهشی موحد برای مخاطب نیز کاربردی و قابل استفاده است.
در كنار مثنوی معنوی باید به دیوان شمس یا همان «دیوان كبیر» نیز اشاره كرد. مجوعه غزلیاتی كه مولوی سروده و با عنوان دیوان شمس شناخته می‌شود. بسیاری به اشتباه تصور می‌كنند این مجموعه سروده شمس تبریزی است در حالی كه مولوی آن را سروده و چون اغلب غزلیات آن خطاب به شمس تبریزی است با این عنوان شهرت یافته‌است. در این مورد ما با نسخه‌های متنوع و تصحیح‌های مختلف روبه‌رو نیستیم، بلكه تصحیح زنده‌یاد بدیع‌الزمان فروزان‌فر تنها تصحیح موجود از این دیوان است كه با وجود برخی اشتباهات اما می‌توان گفت تنها تصحیح كامل و موجود از این مجموعه غزل مولوی است. هرچند محمدرضا شفیعی كدكنی گزیده‌ای با تفسیر از غزلیات شمس تالیف كرده كه اگر دنبال تفسیر این غزلیات باشید گزیده شفیعی كدكنی مناسب‌تر است، اما اگر می‌خواهید با یك مجموعه كامل رویارو شوید تنها گزینه موجود تصحیح مرحوم فروزان‌فر است.
مولوی و نثر
فیهمافیه یكی از آثار منثور مولوی است كه در واقع به قلم خودش نیست و سخنانی است كه در مجالس مختلف از زبان او شنیده شده و به این شكل باقی مانده است. علاوه بر این اثر، باید مكتوبات و مجالس سبعه را نیز به‌عنوان آثار نثر منصوب به مولوی در نظر گرفت هر چند از این بین تنها مكتوبات به قلم مولوی نگاشته شده آن هم نامه‌هایی است كه او خطاب به دیگران نوشته و كمتر حال و هوای عرفانی دارد، بلكه توصیه‌هایی است كه او در نامه‌ها خطاب به امرا یا وزرا و شخصیت‌های مختلف داشته‌است. درباره مجالس سبعه نیز می‌گویند این اثر یكی از كلیدهای مهم فهم مثنوی است و البته زبان ساده‌تری در قیاس با فیهمافیه دارد، اما فیهمافیه كه نقل سخنان مولوی است تدوینش بعد از وفات مولوی آغاز و نامی كه بر آن گذاشته شده توسط مولوی صورت نگرفته است، در مورد این اثر منصوب به مولوی هم بدیع‌الزمان فروزان‌فر اولین تصحیح انتقادی از آن را در دهه ۳۰ شمسی تدوین می‌كند.
باران مداوم
بهتر است قبل از هر چیز از مثنوی معنوی مولوی شروع كنیم. در واقع اغلب مولوی را با مثنوی او می‌شناسند. كتابی كه به انتخاب نشریه گاردین به‌عنوان یكی از 100 كتاب برتر تاریخ بشر از آن یاد شده و دربردارنده بیش از 26 هزار بیت است كه در ۶ دفتر كنار هم قرار گرفته و آغاز سرودن آن با رفتن شمس و با 18 بیت نی‌نامه شروع شده‌است. مثنوی معنوی به‌عنوان یكی از متون كلاسیك عرفانی دربردارنده قصه‌ها و حكایت‌هایی است كه در متن آنها اندرزها و توصیه‌هایی با زبان شعر بیان شده كه علاوه بر ایجاد سرگرمی می‌تواند برای مخاطب رهیافت‌های اخلاقی نیز در برداشته باشد.
شاید اولین سؤالی كه برای هر مخاطبی مطرح است این باشد كه نسخه خاصی از مثنوی را برای خواندن باید داشته باشیم كه اگر سختگیرانه نگاه نكنیم، می‌توان گفت نسخه‌های موجود در بازار معمولا از نسخه رینولد نیكلسون استفاده كرده‌اند، ولی اگر بخواهیم با متن بهتری روبه‌رو باشیم عیب اغلب مثنوی‌های بازاری این است كه آنها پیراسته نیستند و خواننده در مواجهه با آنها كلافه خواهد شد به این خاطر كه علامت‌های نگارشی و ویرایشی در متن لحاظ نشده و این خوانش را دشوار و غیردلچسب می‌كند. از این‌رو بهتر است نسخه‌ای مانند نسخه توفیق سبحانی تهیه شود، نسخه‌ای كه هم شرح واژگان دشوار را در پانویس آورده و هم برخی ابیات را كه در نسخه‌های دیگر جا افتاده یا به شكل دیگری ضبط شده‌اند را آورده، علاوه بر این موضوعات و حكایت‌ها جدا شده تا خواننده برای خواندن با مشكل مواجه نشود. همچنین این نسخه از نظر شكل و شمایل نمره قبولی می‌گیرد و در كنار آن باید كیفیت چاپ و سایر نكات ظاهری را نیز در نظر گرفت كه این نسخه مطلوبی برای كسانی است كه می‌خواهند مثنوی بخوانند. در این بین نسخه‌های دیگری نیز وجود دارد كه باید هركس با توجه به شناخت خود و نیازی كه دارد دست به انتخاب بزند.
اما اگر دنبال تصحیح بهتری هستید شاید بهترین تصحیح موجود متعلق به محمدعلی موحد از مثنوی باشد. تصحیحی كه بهترین و حتی دقیق‌ترین تصحیح از مثنوی است. موحد برای این تصحیح از نسخه‌های قدیمی موجود استفاده كرده است؛ تصحیحی كه اساس آن بر پایه نسخه ۶۷۷ هجری است كه تنها پنج سال با مولوی فاصله دارد و قدیمی‌ترین نسخه موجود است، علاوه بر این از نسخه‌هایی كه ۱۵ سال بعد از مولوی نوشته شده‌اند نیز در این تصحیح سود برده كه به همین خاطر این تصحیح برای پژوهشگران اثری مهم محسوب می‌شود و شاید برای علاقه‌مندان به خواندن مثنوی چندان كاربردی نباشد.
شرحه شرحه مثنوی...
شرح مثنوی از آن اتفاقاتی است كه چهره‌های مختلف اعم از عرفانی و ادبی به آن دست زده‌اند و شاید سخت‌ترین كار در این زمینه انتخاب یك شرح از مثنوی مولوی باشد. حتی شاید مولوی‌پژوهان نیز نتوانند به‌راحتی دست به انتخاب یك شرح و تفسیر بزنند و از این‌رو ما نیز در این گزارش به معرفی چند شارح و مفسر مثنوی دست می‌زنیم. شاید اگر قرار باشد نامی از مثنوی بیاید همان‌طور كه بالاتر هم به آن اشاره شد اولین نفر بدیع‌الزمان فروزان‌فر باشد. چهره‌ای كه در سه جلد با عنوان «شرح مثنوی شریف» دست به شرح و تفسیر این اثر زبان فارسی زده است.
مرحوم سیدجعفر شهیدی یكی دیگر از شارحان مثنوی است كه در واقع ادامه راهی كه فروزان‌فر آغاز كرده، ولی مرگ مانع از اتمام آن شده بود را به انجام رسانده بود. شرح مثنوی وی در هفت جلد منتشر شده‌است. می‌توان گفت شرح فروزان‌فر و شهیدی مكمل هم هستند گرچه شاید مخاطب عادی با چنین مجموعه عظیمی سر و كار نداشته باشد.
مرحوم علامه جعفری یكی دیگر از شارحان مثنوی معنوی است. ایشان دست به شرح مثنوی زدند تا آغازی بر فهم و تفسیر كلام امیرالمومنین علی(ع) باشد. تفسیر مثنوی مرحوم علامه جعفری یكی از تفسیرهای انتقادی است كه در ۱۵ جلد منتشر شده است و برای مثنوی‌پژوهان اثری مهم محسوب می‌شود.
كریم زمانی یكی دیگر از شارحان مثنوی است. او در هفت جلد دست به شرحی از مثنوی زده كه بسیاری از مثنوی پژوهان آن را اثری مهم در این عرصه دانسته‌اند. نكته مهم این است كه شرح كریم زمانی در یك جلد و به صورت اشارات نیز منتشر شده و علاقه‌مندان می‌توانند از این شرح تك‌جلدی كه توام با ابیات است استفاده كنند. ویژگی این كتاب این است كه در كنار هر بیت نكات تفسیری آن نیز بیان شده و خواننده غیرپژوهشگر نیز می‌تواند از آن برای رسیدن به درك درست از معانی ابیات استفاده كند.
روایت مولوی
مولوی از آن شخصیت‌های اثرگذار و مهم در تاریخ بوده كه طی یك قرن اخیر بیشتر در كانون توجه قرار گرفته است. روایت هم در روزگار كنونی اهمیت بیشتری یافته و هركس تلاش می‌كند از زاویه خود روایتی ارائه كند، این نكته درباره مولوی و رابطه‌اش با شمس و افرادی كه اطراف او بوده‌اند نیز مصداق پیدا می‌كند. به همین خاطر می‌بینیم هركسی روایتی از مولوی و شمس عرضه می‌كند. نمونه این اتفاق را می‌توان در كتاب‌هایی كه طی یك دهه اخیر نوشته شده‌اند مشاهده كرد.
ملت عشق
معروف‌ترین كتاب كه در بین مخاطبان ایرانی شناخته شده، رمان «ملت عشق» است. رمانی كه در آن زنی سرخورده از زندگی مشترك با دنیای شمس و مولوی آشنا می‌شود و اتفاقات تازه‌ای را تجربه می‌كند. اگر از بخش زندگی زن سرخورده گذر كنیم كه البته بخش اعظم داستان روی دوش این شخصیت است و نمی‌توان به‌سادگی از كنارش گذشت این رمان تلاش می‌كند تصویری از شمس تبریزی نشان دهد و مهم‌ترین ویژگی آن این است كه هركسی روایت خودش را بازگو می‌كند و این همان نكته كلیدی درباره زندگی شمس و مولوی است كه هیچ نقل واحدی وجود ندارد و هركسی آن‌طور كه مطلوبش بوده آن را روایت كرده‌است. این رمان كه یكی از آثار پرفروش سال‌های اخیر است بیشتر به مذاق زنان خانه‌دار و طیف دانشجو خوش آمده و در هر صورت روایتی از زندگی شمس را بازگو كرده‌است.
كیمیاخاتون
این رمان پرفروش در روزگار فقر روایت توانسته خلأیی را پر كند، ولی در واقع با اثری فمنیستی روبه‌رو هستیم و روشن نیست اهمیت روایت شبستان یا بهتر است بگوییم اندرونی سرای مولوی چه میزان اهمیت دارد كه توانسته تا این میزان پرفروش شود؟ سعیده قدس، نویسنده این رمان در این اثر از زبان كیمیاخاتون كه دخترخوانده مولوی است و به ازدواج شمس تبریزی می‌آید، روایتی از زندگی‌اش و حرم و مدرسه مولوی را بازگو كرده‌است. روایتی كه نشان می‌دهد در بازاری كه مخاطب تشنه است هر متاعی عرضه شود آن را به‌چشم آب می‌نگرد و سر می‌كشد، توانسته پرفروش شود و چاپ‌های متعددی از آن منتشر شود.
باب اسرار
این كتاب كه احمد امید، نویسنده ترك آن را نوشته یكی دیگر از سلسله كارهایی است كه از سوی نویسنده‌های تركیه‌ای تألیف شده و در آنها مروری بر زندگی شمس و مولوی صورت گرفته است. رمانی كه شباهت بسیاری به ساختار ملت عشق دارد و شخصیت داستان در یك اتفاق وارد جهان شمس و مولوی می‌شود و ادامه داستان. شاید تركیه‌ای‌ها از آنجا كه از نظر جغرافیایی با مولوی قرابت دارند می‌کوشند با روایت‌سازی تاكید كنند این شخصیت متعلق به آنهاست. در هر صورت آن‌چیزی كه مهم است اهتمام تركیه‌ای‌ها به ساخت روایت‌هایی از این دست برای تثبیت چنین نگاهی در ذهن مخاطب جهانی است.
پله پله تا ملاقات خدا
عبدالحسین زرین‌كوب یكی از اولین كسانی است كه به اهمیت روایت زندگی و شیوه سلوك و عرفان مولوی پی برد و به همین خاطر در اثری روایی سعی كرد آنها را تبیین كند. اثری كه یكی از خوشخوان‌ترین آثار موجود در این زمینه است و البته در بین اهل ادب شناخته‌شده و مشهور است. اثر با زبان داستانی مروری بر زندگی و سلوك مولوی داشته و هر فصل یكی از شخصیت‌ها یا اتفاقات زندگی مولوی را روایت كرده است. این اثر را باید به‌عنوان یكی از آثار مهم در روایت زندگی مولوی برشمرد كه توسط نویسندگان ایرانی بازگو و روایت شده‌است.
مولوی دوستان
بدیع‌الزمان فرزوان‌فر با تلاش‌هایی كه در زمینه مولوی‌پژوهی انجام داده یكی از چهره‌هایی است كه در معرفی و شناساندن این چهره ادبیات فارسی نقش مهمی داشته است.
تصحیح‌های او از آثار مختلف ادب فارسی به‌خصوص متون عرفانی به قدری با اهمیت است كه عبدالحسین زرین‌كوب درباره او گفته: «هرچه امروز نزد ما در زمینه عرفان و ادب جدی و درخور ارج است، میراث اوست... فروزان‌فر نه فقط در زمینه مثنوی و مولانا، بلكه در تمام قلمرو فرهنگ اسلامی ایران محققی بی‌بدیل بود.» از این رو باید شناخت امروزمان از مولوی را مدیون این چهره مهم ادب فارسی باشیم. چهره‌ای که بسیاری از آثار مولوی را تصحیح کرده و پژوهش‌های بسیاری درباره مولوی انجام داده است.
محمدعلی موحد دیگر چهره‌ای است که باید در زمینه مولوی‌پژوهی از او نام برد. او با آثار مختلفی که درباره مولوی تدوین و تالیف کرده از جمله چهره‌های درخشان سال‌های اخیر در شناساندن مولوی و شمس است.
مقالات شمس تبریزی او و همچنین آثاری که در زمینه عرفان مولوی و بررسی اشعار و آرای مولوی و شمس از او منتشر شده از سوی علاقه‌مندان به مولوی و شمس بارها مورد استفاده قرار گرفته و باید از آنها به عنوان آثار مرجع که نسل جوان می‌توانند از آنها استفاده کنند نام برد و یاد کرد. آثاری که علاوه بر نشان دادن جایگاه پژوهشی موحد برای مخاطب نیز کاربردی و قابل استفاده است.
