تابلوی نستعلیق بالای سرش با تذهیب حاشیه خطاطی و قاب خاتم در آن محیط به‌شدت فرنگی و مدرن بد جور خودنمایی می‌كرد. همان یك‌قاب به تنهایی جور بار سنگین مفهوم سنت را در تقابل با مدرنیسم به دوش می‌كشید. مرد اما بیش از اینها دلبسته شرق بود. شرق برایش روح بود و خون در رگ‌های خشك زندگی غربی.
 یا حضرت مولانا... این عبارت خطاطی بالای سر او بود.
لیوان‌های داغ هات‌چاكلت را دست گرفتیم و به شور پیرمرد 70ساله كانادایی نگاه می‌كردیم و گاهی ریز ریز می‌خندیدیم. بالاخره دل به دریا می‌زنیم و از حضرت مولانا می‌پرسیم.
پیرمرد چشم‌هایش را ریز می‌كند و در حالی كه سعی می‌كند تمركز كند به فارسی دست و پاشكسته‌ای می‌گوید: یا حضرت رومی!
و بعد از ته دل نفس عمیقی می‌كشد و ادامه می‌دهد كه رومی زندگی‌اش را ساخته است و از سر بند همین علاقه‌ و انس‌اش به مولانا بود كه یك دور كامل قرآن را از اول تا آخر خوانده است.
جرالد پسكین توضیح داد كه شارلوت و لوئی را با داستان‌های مثنوی بزرگ می‌كند. دو نوه پسری او كه در همسایگی هم زندگی می‌كنند. تعبیر پسكین این بود كه مثنوی اقیانوسی است كه باید در آن غرق شد نه این‌كه شنا كرد.
نسبت ما با داستان‌های مثنوی چیست؟ چرا برای پسكین مولانا حضرتی می‌شود كه باید سرمایه معنوی و تربیتی نسل بعد از خودش باشد؟ و برای ما در بهترین حالت یكی از عرفا و شاعران بزرگ است. البته آن‌قدر بزرگ كه بتوانیم از اندیشه و آثارش كلی موضوع برای پایان‌نامه و مقالات‌مان استخراج كنیم. بی‌هیچ تعارفی اندیشه او در هیچ جای زندگی ما نقشی ندارد.
مثنوی، مشهور به مثنوی معنوی، نام كتاب شعری از مولانا جلال‌الدین محمد بلخی است. این كتاب از 26 هزار  بیت و ۶ دفتر تشكیل شده و یكی از برترین كتاب‌های ادبیات عرفانی پس از اسلام است. در این كتاب ۴۲۴ داستان به شیوه تمثیل آمده‌است كه صعوبت مسیر انسان در راه رسیدن به خداوند را توضیح می‌دهد. این كتاب به درخواست شاگرد مولوی، حسام‌الدین حسن چلبی، در سال‌های ۶۶۲ تا ۶۷۲ هجری تألیف شد. 
سال‌ها تامل و تحقیق در مثنوی نشان می‌دهد كه مولوی با استفاده از فرهنگ اسلامی و قرآنی در زمینه شناخت انسان و حقیقت، با استفاده از علومی مانند علم اخلاق، عرفان، روان‌شناسی و... به ادراك دست‌یافته‌است. بیت‌الغزل اندیشه او نابودی آلودگی‌ها و زشتی‌ها و جایگزین كردن زیبایی‌ها در نهاد آدمیت است، او واقف است همین امر موجب رشد و شكوفایی انسان، تهذیب نفس و در مجموع موجب كمال آدمی خواهد شد. یعنی آنچه هدف از خلقت ماست. در تحقق این هدف، مولوی برای توفیق انسان در زندگی روزمره دنیوی و حیات خداپسندانه اهتمام خاصی نشان می‌دهد و با بیان مهارت‌های ویژه، ارائه طریق می‌كند. مولوی برای بعد روحانی انسان در برابر بعد جسمانی اصالت قائل است و حقیقت وجود انسان را اندیشه، بصیرت و عقلانیت قلمداد می‌كند. به خلاف گروه اندكی از صوفیان كه تفكر انزواطلبی را القا می‌كنند، مولوی مشاركت و حضور آدمی در اجتماع و بهره‌برداری از فواید حضور در میان آحاد مردم را از ضرورت‌های سلوك در طریق كمال می‌داند. او برای انسان چهارگونه ارتباط، ارتباط با خداوند، خویشتن، جهان و همنوعان خود قائل است. مولوی بر مهارت‌های اجتماعی و روابط بین فردی مؤثر تأكید دارد و از آن جمله مهارت همدلی را بر مهارت همزبانی ترجیح داده و بر آن تأكید مضاعف كرده است. مولانا رسیدن به یك زندگی سالم و سعادتمند و همچنین كسب مدارج عالیه كمال و رستگاری اخروی را، در گرو تبعیت از فرامین الهی و پیروی از كتاب دین كه همانا قرآن كریم است می‌داند. از دیدگاه مولوی انسان موجودی نیازمند است پس اگر این نیاز را به درگاه خداوند اظهار نكند؛ چگونه می‌تواند به زندگی ادامه دهد. 
مثنوی قلمرو قصه و حكایت است. رمز آنچه به صورت حكایت بیان می‌شود در ورای ظاهر روایت نهفته‌ است از این جهت مولانا از داستان‌های تمثیلی به‌عنوان ابزاری برای بیان همه آموزه‌های گوناگونی كه در بالا ذكر شد؛ استفاده می‌كند. پراكندگی و گوناگونی داستان‌های مثنوی و دخل و تصرف شاعر در آنها موجب ظهور شخصیت‌های متعدد می‌شود و گاه در آنچه حقیقت تاریخی آنهاست نوعی تفاوت و دوگانگی به چشم‌می‌خورد كه یا بر ساخته ذهن پویا و خلاق مولاناست یا برگرفته از روایات رایج در عصر او كه در كتب و تذكره‌ها ذكر نشده‌است.
ویژگی تمایزبخش دیگر داستان‌های مثنوی میزان گریزهای مكرر آن از داستان اصلی برای توضیح نكات مختلف داستان است. مولوی در داستان‌پردازی پیرو قرآن است. همچنان كه قرآن با ایجاز اعجازآمیز و تنوع شگفت‌آور، پرده‌های گوناگونی از قصص انبیا و اقوام گذشته را برای القای حكمت و عبرت مقابل دیدگان مخاطب قرار می‌دهد، او ضمن این مسیر تصاویر زنده‌ای از زندگی گذشته مردم و حجم فراوانی از مواد تاریخ اجتماعی ایران اسلامی، بلكه دنیای اسلام را به یادگار گذاشته است.
این كه یك قصه در مثنوی نیز همچون قرآن در چند جا و به چندجهت مورد توجه قرار می‌گیرد، برای آن است كه مثنوی هم چند بطن دارد و بطن اول همان دنیای قصه و حركت است، البته ضمن بیان قصه مخاطب، حسب تیزفهمی و روشنی ضمیر خویش به بطن دوم و سوم راه می‌برد. مطالب مثنوی به گونه شگفت‌انگیزی به هم گره خورده‌است. یك مقایسه كلی میان شاهنامه كه آن هم یك مثنوی و در قالب داستان است، نشان می‌دهدكه داستان‌های شاهنامه دارای استقلالند و معمولا هر داستان پس از تقریر و پیمودن نقطه اوج، به اندرز یا نتیجه‌ای عبرت‌آموز پایان می‌پذیرد و دفتر آن داستان بسته می‌شود؛ اما قصه‌های مثنوی به گونه‌ای دیگرند و شیوه متفاوتی بر آنها حاكم است. در اینجا قصه‌ها از بطن یكدیگر می‌شكفند. در اینجاست كه تفاوت سنایی و عطار و سعدی و جامی از سویی و مولوی در برابر همه آنها معلوم می‌شود، آنان یك قصه را سر و ته بسته با هدف معینی بیان می‌كنند، اما مولوی خود را به دست الهام سپرده تا كجا ببردش. 
بهترین نمونه این كار داستان نخجیران است كه در اصل از كلیله و دمنه مایه گرفته، اما عمده‌ترین مسائل كلامی و اخلاقی مربوط به جبر و قدر و سعی و عمل و قناعت و توكل در این داستان مطرح و حل شده است؛ در اینجا مولوی همچون افلاطون مباحث فلسفی و كلامی را به نحوی دراماتیك و هنرمندانه بیان می‌كند.
ملای رومی در داستان‌های مثنوی، قصه را با گفت‌و‌گو به پیش می‌برد و خیلی از توصیفات فضا و زمان و مكان و شخصیت‌ها را ضمن گفت‌وگوها می‌آورد. در واقع در داستان‌های مثنوی بیش از آن‌كه شاهد كردار و كنش و واكنش باشیم شاهد گفتاریم. با این روند قصه‌گو در اینجا از آن جنبه دانای كل بودن كنار می‌رود تا به موازات گفت‌و‌گوها، ما از آنچه در درون اشخاص می‌گذرد آگاه شویم. این گفت‌وگوها برای علاقه‌مندان به ادبیات و داستان‌نویسی منبعی شگرف در آموزش دیالوگ‌نویسی هستند.
داستان‌پردازی مولانا در مثنوی با رها كردن عنان اندیشه و سپردن قلم به دست جریان سیال ذهن او را به داستان‌نویسان غربی و دنیای جدید بعد از رنسانس شبیه می‌سازد. نمی‌توان پیش‌بینی نمود كه مولوی در بیت بعد چه می‌خواهد بگوید، زیرا ممكن است از یك كلمه اتفاقی در آخرین بیت، تداعی یك معنای دیگر نماید و روی ریل دیگری بیفتد و پیش برود.
در مثنوی جریان ذهنی با داستان هدایت می‌شود و داستان با محاوره پیش می‌رود، مولانا با دخل و تصرف‌های هوشمندانه در عناصر داستان‌های مثنوی به خلق آثاری دست‌زده كه شباهت چندانی با منابع خود ندارند. قطعا قدرت خلاقه او در چنین خلق‌های اثرگذار است. این موضوع به‌شدت مؤید این نكته است كه مثنوی به تنهایی منبع عظیمی از روایت و حكایت و غافلگیری‌های متعدد است.
یكی از ویژگی‌‌های اصلی روایت مولانا، گریزهایی است كه در پایان داستان‌های ظاهرا هزل می‌‌آورد. در این موارد، همواره از هزل به استنتاج عرفانی می‌‌رسیم. در پایان‌‌بندی این حكایات، مولانا مخاطب را به كشف و تأمل وامی‌‌دارد. تبیین‌‌ناپذیری غایی و نهایی پایان‌‌بندی روایت مولانا از نكات مهم مثنوی است. ساختار مثنوی و شگردهای روایی مولانا به گونه‌‌ای است كه هر بار به شیوه‌‌ای نو رخ می‌‌نمایند و مخاطب را غافلگیر می‌كند.
از آنجا كه مولانا نگاهش به انسان است مثنوی منبعی بی‌زمان و بی‌مكان برای خواندن و تاثیرپذیری و حركت در همه زمان‌هاست. منبعی شگرف كه ایرانی معاصر بیش از پیش و گذشته نیاز به انس با آن دارد. اقیانوسی كه باید در آن غرق شد.
پی‌نوشت:
تیتر برگرفته از شعری از مولانا