مستند؛ نزدیک‌ترین قالب به حقیقت‌جویی
در میان مجموعه قالب‌های برنامه‌سازی موجود، قالب‌های نمایشی همواره از بیشترین سطح مخاطب برخوردارند؛ به‌گونه‌ای که برخلاف برخی دیگر از قالب‌ها که برای جذب مخاطب نیازمند برنامه‌ریزی و تلاش مضاعف‌اند، قالب‌های نمایشی چنین تلاشی را کمتر می‌طلبند و توجه عام را به خود معطوف می‌دارند. با این حال، نسبت این قالب‌های نمایشی با حقیقت و میزان توانایی آنها در بازنمایی امر واقعی و حقیقی، موضوعی است که ابعاد گوناگونی دارد. این مهم در قالب مستند تا حد زیادی تأمین می‌شود؛ هرچند میان حقیقت و واقعیت تمایزهایی وجود دارد.
دکتر سیدمحمدمهدی موسوی مهر | عضو هیأت علمی دانشگاه صداوسیما
برای تقریب به ذهن می‌توان این‌گونه مثال آورد که چون دو خط آهن را از روبه‌رو بنگریم، در انتها به یکدیگر می‌رسند، حال آن‌که می‌دانیم این دو خط موازی‌اند و قطار بر بستر آنها حرکت می‌کند؛ بدین سان، چشم ما واقعیت را به‌گونه‌ای متقاطع درک می‌کند اما حقیقت آن است که این خطوط موازی‌اند. همین مثال را می‌توان بر قالب مستند نیز انطباق داد.
هرچند مستندها ممکن است در ظاهر چنین به نظر آیند که تمامی واقعیت را بازتاب نمی‌دهند، باید استدلال‌ها و تبیین‌های نهفته در پس قضیه را پی‌جویی کرد. خوشبختانه در سال‌های اخیر، هم در فضای فرهنگی جهان و هم در داخل ایران، مستندسازی کثرت و رواجی چشمگیر یافته و مجموعه‌های بسیار ارزشمندی در این عرصه فعالیت می‌کنند؛ حتی برخی معتقدند رشد مستند در ایران چنان افزون بوده که احتمالا از وضعیت متوازن فراتر رفته و اندکی از مسیر اعتدال خارج شده است. با وجود این، قالب مذکور به‌شکلی چشمگیر رشد کرده و اثربخشی بسزایی یافته است؛ مستندهایی که در حوزه‌های گوناگون فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تولید می‌شوند، گاه ثمره سال‌ها فعالیت فرهنگی را به بار می‌نشانند و بسیار مؤثر واقع می‌گردند. سازمان صداوسیما نیز از این ظرفیت به‌شایستگی بهره می‌برد و در محیط‌های دانشگاهی و سایر مجموعه‌ها نیز مستندسازان برجسته‌ای حضور دارند که آثاری ارزشمند خلق می‌کنند. اگر آن معیار بنیادین رسانه دینی را که همانا جست‌وجوی حقیقت و به‌نمایش گذاردن آن است مد نظر قرار دهیم، نزدیک‌ترین قالبی که می‌توان یافت همین قالب مستند است؛ البته
به شرط آن‌که جنبه‌های نمایشی مستند نیز همواره مد نظر باشد.
هر چقدر هم یک مستند بر پایه منابع معتبر ساخته شده باشد، نباید از یاد برد که در «داکیودرام» همواره عناصر نمایشی و دراماتیک حضور دارند. از همین ویژگی است که برخی بهره می‌برند و مستندهایی تولید می‌کنند که در ظاهر همچون مستند به نظر می‌رسد اما آنگاه که به باطن و اطلاعات تقطیع‌شده آنها نگریسته می‌شود، در قالب درامی ناجوانمردانه بازچینی شده‌اند؛ نظیر برخی مستندهایی که توسط شبکه‌های معاند درباره پهلوی اول و دوم تولید و پخش شده است. در این آثار اصول مستندسازی رعایت نمی‌شود. نسل‌های نوین که آن روزگاران را ندیده‌اند و تصوری واقعی از آن دوران ندارند، در درک واقعیت گاه با دشواری مواجه شدند و ذهن بخشی از جوانان ما از این مسیر آسیب دید؛ هرچند با تلاش‌های رسانه‌ملی، به‌ویژه در حوزه مستندسازی، این آسیب‌ها جبران شده است.
هرچند مستندها ممکن است در ظاهر چنین به نظر آیند که تمامی واقعیت را بازتاب نمی‌دهند، باید استدلال‌ها و تبیین‌های نهفته در پس قضیه را پی‌جویی کرد. خوشبختانه در سال‌های اخیر، هم در فضای فرهنگی جهان و هم در داخل ایران، مستندسازی کثرت و رواجی چشمگیر یافته و مجموعه‌های بسیار ارزشمندی در این عرصه فعالیت می‌کنند؛ حتی برخی معتقدند رشد مستند در ایران چنان افزون بوده که احتمالا از وضعیت متوازن فراتر رفته و اندکی از مسیر اعتدال خارج شده است. با وجود این، قالب مذکور به‌شکلی چشمگیر رشد کرده و اثربخشی بسزایی یافته است؛ مستندهایی که در حوزه‌های گوناگون فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تولید می‌شوند، گاه ثمره سال‌ها فعالیت فرهنگی را به بار می‌نشانند و بسیار مؤثر واقع می‌گردند. سازمان صداوسیما نیز از این ظرفیت به‌شایستگی بهره می‌برد و در محیط‌های دانشگاهی و سایر مجموعه‌ها نیز مستندسازان برجسته‌ای حضور دارند که آثاری ارزشمند خلق می‌کنند. اگر آن معیار بنیادین رسانه دینی را که همانا جست‌وجوی حقیقت و به‌نمایش گذاردن آن است مد نظر قرار دهیم، نزدیک‌ترین قالبی که می‌توان یافت همین قالب مستند است؛ البته
به شرط آن‌که جنبه‌های نمایشی مستند نیز همواره مد نظر باشد.
هر چقدر هم یک مستند بر پایه منابع معتبر ساخته شده باشد، نباید از یاد برد که در «داکیودرام» همواره عناصر نمایشی و دراماتیک حضور دارند. از همین ویژگی است که برخی بهره می‌برند و مستندهایی تولید می‌کنند که در ظاهر همچون مستند به نظر می‌رسد اما آنگاه که به باطن و اطلاعات تقطیع‌شده آنها نگریسته می‌شود، در قالب درامی ناجوانمردانه بازچینی شده‌اند؛ نظیر برخی مستندهایی که توسط شبکه‌های معاند درباره پهلوی اول و دوم تولید و پخش شده است. در این آثار اصول مستندسازی رعایت نمی‌شود. نسل‌های نوین که آن روزگاران را ندیده‌اند و تصوری واقعی از آن دوران ندارند، در درک واقعیت گاه با دشواری مواجه شدند و ذهن بخشی از جوانان ما از این مسیر آسیب دید؛ هرچند با تلاش‌های رسانه‌ملی، به‌ویژه در حوزه مستندسازی، این آسیب‌ها جبران شده است.
