5 سال وعده وصال
امروز، ۲۴ آبان، سالروز «ابلاغ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» است؛ قانونی که با هدف حمایت از تشکیل خانواده، تسهیل ازدواج، افزایش فرزندآوری و مقابله با کاهش نرخ رشد جمعیت به اجرا درآمد. با گذشت پنج سال از ابلاغ این قانون، آمارهای مربوط به وضعیت ازدواج در ایران پرسش‌های مهمی درباره میزان موفقیت سیاست‌های جمعیتی و موانع تشکیل خانواده مطرح می‌کند. بیش از ۱۸ میلیون ایرانی در سن ازدواج همچنان مجرد مانده‌اند؛ جمعیتی که حدود ۱۰ میلیون نفر آن را مردان و بیش از هشت میلیون نفر آن را زنان تشکیل می‌دهند. این آمار در شرایطی منتشر شده که افزایش هزینه‌های زندگی، دشواری تأمین مسکن، نااطمینانی اقتصادی و تغییر نگرش نسل جوان نسبت به ازدواج، مسیر تشکیل خانواده را برای بسیاری از ایرانیان دشوار کرده است. در چنین شرایطی، سالروز ابلاغ قانون جوانی جمعیت فرصتی برای بررسی این پرسش است که آیا سیاست‌های تشویقی و حمایت‌های قانونی توانسته‌اند با موانع واقعی ازدواج در جامعه مقابله کنند؟
مسأله تجرد در ایران دیگر صرفا به چند سال تأخیر در ازدواج محدود نیست، بلکه به یکی از موضوعات مهم اجتماعی و جمعیتی کشور تبدیل شده است. البته آمار مجردان به‌تنهایی نشان نمی‌دهد چه تعداد از افراد ازدواج‌نکردن را انتخاب کرده‌اند و چه تعداد به‌دلیل مشکلات اقتصادی و اجتماعی امکان تشکیل خانواده ندارند.
قانون جوانی جمعیت چه وعده‌هایی داشت؟
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در۲۴ آبان ۱۴۰۰ از سوی رئیس‌جمهور وقت برای اجرا ابلاغ شد و اجرای آزمایشی هفت‌ساله آن در دستور کار قرار گرفت. این قانون مجموعه‌ای از مشوق‌ها و حمایت‌ها را برای افزایش ازدواج و فرزندآوری پیش‌بینی کرده است؛ از تسهیلات ازدواج و فرزندآوری گرفته تا حمایت‌های مرتبط با مسکن، اشتغال، بیمه و خدمات خانواده.
با این حال، گذشت پنج سال از ابلاغ قانون، بار دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که حمایت‌های قانونی تا چه اندازه توانسته‌اند بر تصمیم جوانان برای ازدواج تأثیر بگذارند؟ واقعیت این است که تصویب قانون و اختصاص تسهیلات، تنها بخشی از مسیر تشکیل خانواده را پوشش می‌دهد. وقتی درآمد جوانان با هزینه‌های زندگی تناسب ندارد و تأمین یک واحد مسکونی برای زوج‌های جوان به رویایی دور تبدیل شده، وام ازدواج به‌تنهایی نمی‌تواند همه موانع را برطرف کند.
۱۰ میلیون مرد و ۸ میلیون زن در انتظار ازدواج
براساس آمار اعلام‌شده از سوی بهمن عبدی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و مشارکت‌های اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان، بیش از ۱۸ میلیون نفر از جمعیت کشور تاکنون ازدواج نکرده‌اند. از این تعداد حدود ۱۰ میلیون نفر مرد و بیش از هشت میلیون نفر زن هستند.
در این میان، حدود دو میلیون و ۴۰۰ هزار زن مجرد بالای ۳۵ سال در کشور زندگی می‌کنند. در مقابل، تعداد مردان مجرد بالای ۴۰ سال حدود ۵۰۰ هزار نفر کمتر از این گروه گزارش شده است؛ موضوعی که با توجه به الگوی رایج اختلاف سنی در ازدواج، می‌تواند بر فرصت‌های ازدواج زنان در سنین بالاتر تأثیر بگذارد.
البته باید توجه داشت که رقم ۱۸ میلیون نفر براساس تعریف آماری اعلام‌شده، دختران بالای ۱۳ سال و پسران بالای ۱۵ سالی را دربرمی‌گیرد که تاکنون ازدواج نکرده‌اند. بنابراین نباید تمام این جمعیت را معادل جوانان بزرگسال آماده ازدواج یا افرادی دانست که قصد تشکیل خانواده دارند.
اختلاف سنی در ازدواج چالش پنهان زنان مجرد
یکی از موضوعات قابل توجه در بررسی وضعیت تجرد، تفاوت الگوی انتخاب همسر میان زنان و مردان است. در بخشی از جامعه ایران، مردان تمایل دارند با زنانی در گروه‌های سنی پایین‌تر ازدواج کنند. استمرار این الگو می‌تواند در سنین بالاتر، گزینه‌های ازدواج را برای برخی زنان محدودتر کند.
به بیان دیگر، افزایش سن به‌تنهایی تنها عامل دشوار شدن ازدواج نیست؛ بلکه ترکیب جمعیتی و ترجیحات اجتماعی نیز در این مسأله نقش دارند. البته این موضوع به معنای وجود یک قاعده ثابت برای تمام افراد نیست و نمی‌توان انتخاب‌های شخصی زنان و مردان را به یک الگوی واحد تقلیل داد.
چرا زنان روستایی بیشتر با مشکل تجرد مواجه می‌شوند؟
وضعیت تجرد در شهرها و روستاها نیز یکسان نیست. در شهرهای بزرگ، برخی زنان ممکن است به دلایل شخصی، ادامه تحصیل، اشتغال یا پیدا نکردن فردی متناسب با معیارهای‌شان ازدواج را به تأخیر بیندازند یا انتخاب کنند که ازدواج نکنند.
اما در مناطق روستایی، مهاجرت مردان جوان به شهرها، محدودیت فرصت‌های شغلی و کاهش جمعیت جوان می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند. در چنین مناطقی، ممکن است تجرد زنان نه صرفا نتیجه انتخاب فردی، بلکه پیامد تغییرات جمعیتی و محدود شدن فرصت‌های آشنایی و ازدواج باشد.
چه چیزی تغییر کرده است؟
سالروز ابلاغ قانون جوانی جمعیت در شرایطی فرا می‌رسد که آمار بالای تجرد، ضرورت بررسی دوباره سیاست‌های حمایتی را برجسته می‌کند. هدف این قانون، حمایت از خانواده و بهبود شرایط جمعیتی کشور بود اما برای ارزیابی میزان موفقیت آن باید شاخص‌هایی مانند تعداد ازدواج‌های ثبت‌شده، میانگین سن ازدواج، نرخ طلاق، میزان فرزندآوری و میزان تحقق تسهیلات پیش‌بینی‌شده به‌صورت دقیق بررسی شوند.
افزایش جمعیت مجردان در سنین مرتبط با تشکیل خانواده می‌تواند در بلندمدت بر زمان فرزندآوری و نرخ باروری اثر بگذارد. به‌ویژه زمانی که تأخیر در ازدواج با کاهش فرصت فرزندآوری همراه شود، پیامدهای آن در ساختار سنی جمعیت کشور نمایان خواهد شد.
قانون جوانی جمعیت چه وعده‌هایی داشت؟
قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت در۲۴ آبان ۱۴۰۰ از سوی رئیس‌جمهور وقت برای اجرا ابلاغ شد و اجرای آزمایشی هفت‌ساله آن در دستور کار قرار گرفت. این قانون مجموعه‌ای از مشوق‌ها و حمایت‌ها را برای افزایش ازدواج و فرزندآوری پیش‌بینی کرده است؛ از تسهیلات ازدواج و فرزندآوری گرفته تا حمایت‌های مرتبط با مسکن، اشتغال، بیمه و خدمات خانواده.
با این حال، گذشت پنج سال از ابلاغ قانون، بار دیگر این پرسش را مطرح می‌کند که حمایت‌های قانونی تا چه اندازه توانسته‌اند بر تصمیم جوانان برای ازدواج تأثیر بگذارند؟ واقعیت این است که تصویب قانون و اختصاص تسهیلات، تنها بخشی از مسیر تشکیل خانواده را پوشش می‌دهد. وقتی درآمد جوانان با هزینه‌های زندگی تناسب ندارد و تأمین یک واحد مسکونی برای زوج‌های جوان به رویایی دور تبدیل شده، وام ازدواج به‌تنهایی نمی‌تواند همه موانع را برطرف کند.
۱۰ میلیون مرد و ۸ میلیون زن در انتظار ازدواج
براساس آمار اعلام‌شده از سوی بهمن عبدی، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی و مشارکت‌های اجتماعی جوانان وزارت ورزش و جوانان، بیش از ۱۸ میلیون نفر از جمعیت کشور تاکنون ازدواج نکرده‌اند. از این تعداد حدود ۱۰ میلیون نفر مرد و بیش از هشت میلیون نفر زن هستند.
در این میان، حدود دو میلیون و ۴۰۰ هزار زن مجرد بالای ۳۵ سال در کشور زندگی می‌کنند. در مقابل، تعداد مردان مجرد بالای ۴۰ سال حدود ۵۰۰ هزار نفر کمتر از این گروه گزارش شده است؛ موضوعی که با توجه به الگوی رایج اختلاف سنی در ازدواج، می‌تواند بر فرصت‌های ازدواج زنان در سنین بالاتر تأثیر بگذارد.
البته باید توجه داشت که رقم ۱۸ میلیون نفر براساس تعریف آماری اعلام‌شده، دختران بالای ۱۳ سال و پسران بالای ۱۵ سالی را دربرمی‌گیرد که تاکنون ازدواج نکرده‌اند. بنابراین نباید تمام این جمعیت را معادل جوانان بزرگسال آماده ازدواج یا افرادی دانست که قصد تشکیل خانواده دارند.
اختلاف سنی در ازدواج چالش پنهان زنان مجرد
یکی از موضوعات قابل توجه در بررسی وضعیت تجرد، تفاوت الگوی انتخاب همسر میان زنان و مردان است. در بخشی از جامعه ایران، مردان تمایل دارند با زنانی در گروه‌های سنی پایین‌تر ازدواج کنند. استمرار این الگو می‌تواند در سنین بالاتر، گزینه‌های ازدواج را برای برخی زنان محدودتر کند.
به بیان دیگر، افزایش سن به‌تنهایی تنها عامل دشوار شدن ازدواج نیست؛ بلکه ترکیب جمعیتی و ترجیحات اجتماعی نیز در این مسأله نقش دارند. البته این موضوع به معنای وجود یک قاعده ثابت برای تمام افراد نیست و نمی‌توان انتخاب‌های شخصی زنان و مردان را به یک الگوی واحد تقلیل داد.
چرا زنان روستایی بیشتر با مشکل تجرد مواجه می‌شوند؟
وضعیت تجرد در شهرها و روستاها نیز یکسان نیست. در شهرهای بزرگ، برخی زنان ممکن است به دلایل شخصی، ادامه تحصیل، اشتغال یا پیدا نکردن فردی متناسب با معیارهای‌شان ازدواج را به تأخیر بیندازند یا انتخاب کنند که ازدواج نکنند.
اما در مناطق روستایی، مهاجرت مردان جوان به شهرها، محدودیت فرصت‌های شغلی و کاهش جمعیت جوان می‌تواند شرایط متفاوتی ایجاد کند. در چنین مناطقی، ممکن است تجرد زنان نه صرفا نتیجه انتخاب فردی، بلکه پیامد تغییرات جمعیتی و محدود شدن فرصت‌های آشنایی و ازدواج باشد.
چه چیزی تغییر کرده است؟
سالروز ابلاغ قانون جوانی جمعیت در شرایطی فرا می‌رسد که آمار بالای تجرد، ضرورت بررسی دوباره سیاست‌های حمایتی را برجسته می‌کند. هدف این قانون، حمایت از خانواده و بهبود شرایط جمعیتی کشور بود اما برای ارزیابی میزان موفقیت آن باید شاخص‌هایی مانند تعداد ازدواج‌های ثبت‌شده، میانگین سن ازدواج، نرخ طلاق، میزان فرزندآوری و میزان تحقق تسهیلات پیش‌بینی‌شده به‌صورت دقیق بررسی شوند.
افزایش جمعیت مجردان در سنین مرتبط با تشکیل خانواده می‌تواند در بلندمدت بر زمان فرزندآوری و نرخ باروری اثر بگذارد. به‌ویژه زمانی که تأخیر در ازدواج با کاهش فرصت فرزندآوری همراه شود، پیامدهای آن در ساختار سنی جمعیت کشور نمایان خواهد شد.
