این موضع‌گیری و راه و سنت، دقیقا همان عملی ساختن اعتقاد به ولایت است. امام خمینی (رحمه‌ا... علیه) در همه آن سال‌هایی که سخت باور داشت تنها راه نجات ایران سرنگونی رژیم پهلوی و برپایی حکومت اسلامی است، به اطاعت از ولایت ایمان داشت و همیشه براین اعتقاد بود که جلوتر از ولایت نباید حرکت کرد. ایشان ولایت آیت‌ا... بروجردی را پذیرفته بود و از همین روی، مواضع او را در تمامی عرصه‌های سیاسی و اجتماعی بر نظرات خویش ارجح می‌دانست. همچنآن‌که در زمان حیات آیت‌ا... حائری چنین باوری داشت. به‌جز آن‌که به هرحال آیت‌ا... بروجردی کارنامه مثبتی در تاریخ مرجعیت ارائه کردند: اول این‌که حوزه علمیه قم را به‌شدت تقویت کردند. حوزه‌ای که اگرچه مرحوم آیت‌ا... العظمی حاج‌شیخ عبدالکریم حائری تاسیس کرده بودند، ولی تقویت آن (پس از ضربه‌هایی که در شرایط خفقان رضا‌شاه تحمل کرده بود) کار ساده‌ای نبود و این مهم از خدمات آیت‌ا... بروجردی به‌شمار می‌آید. شعاع مرجعیت ایشان، سراسر دنیای اسلام را فراگرفت و در پاکستان، افغانستان، عراق، شیخ‌نشین‌های خلیج‌فارس و سایر ممالک شیعه‌نشین، به عنوان مرجع مطلق مطرح شدند. پاره‌ای از اقدامات آیت‌ا... بروجردی مانند تاسیس دارالتقریب و مرکز اسلامی هامبورگ، بیانگر اندیشه مترقی ایشان بود. گاهی هم شنیده می‌شد که ایشان با افسوس به وضع موجود اشاره کرده که: چه افکار و آرمان‌هایی داشتم و حالا درگیر شهریه دادن و سهم امام گرفتن شده‌ام! مواضع فتوایی و گرایش‌های فرهنگی ایشان هم که در مواردی مثل نمازجمعه و نوآوری در شیوه اجتهاد و تحریص بر فراهم شدن جامع الاحادیث و... منعکس بود، تاکیدی بر همین نکته است.در زمان آیت‌ا... بروجردی، روحانیون و طلاب علوم دینی، عزت و شکوه خاصی پیدا کردند. ایشان اجازه نمی‌داد به طلبه‌ها اهانت شود و نمونه آن دفاعی است که از آیت‌ا... شیخ ابوالقاسم خزعلی به خرج دادند.
مخلص کلام این‌که آیت‌ا... بروجردی در آن زمان، توسعه و بقای حوزه‌های علمیه را به عنوان پایگاه توسعه اسلام از امور دیگر واجب‌تر و لازم‌تر می‌دانسته‌اند که حوادث بعدی هم نقش حوزه‌های علمیه را در انقلاب و سرنوشت کشور ثابت کرد.با وجود همه آن مانع‌تراشی‌ها، امام موفق شد یاران مبارزی را که مدنظر داشت، در میان طلاب و روحانیون حوزه علمیه قم تربیت کند و آنها را برای شرایطی مهیا کند که بتوان وارد مبارزه بارژیم شاه شدواین شرایط در زمان حیات آیت‌ا...بروجردی امکان نداشت. حجت‌الاسلام واعظ‌زاده خراسانی درباره این تلاش امام در آن سال‌ها و پرورش طلاب انقلابی و مبارز که هر یک پایه‌ای برای نهضت شدند، در جلد اول کتاب «یادنامه استاد شهید مرتضی مطهری» می‌نویسد:«... در دوره سوم درس اصول امام تا هنگامی که من در قم بودم (سال 1339) بیش از500 طلبه بااستعداد و خوش‌فکر را که بسیاری از آنان تحصیلات دبیرستانی و شاید دانشگاهی هم داشتند، دور خود گرد آورده بود و همچنین درس فقه امام و این دروس با آن خصوصیات بی‌نظیر بود و به‌طور حتم همین درس‌ها افکار علمی و اصلاحی امام را به شیفتگان دانش و عاشقان اسلام راستین انقلابی انتقال می‌داد و آن را باید شالوده و زیربنای نهضت اسلامی ایران دانست و بسیاری از دست‌پروردگان امام که صرف‌نظر از شاگردی، مریدان واقعی و دلباختگان او هم بودند، در صف مقدم جبهه انقلاب اسلامی قرار داشتند...»
   
پس از آیت‌ا... بروجردی 
پس از فوت آیت‌ا... بروجردی که در انسجام حوزه علمیه قم و مرجعیت اسلامی به‌عنوان یک قدرت مطرح اجتماعی و دینی، تاثیر بسزایی داشت، شاه و رژیمش در اندیشه جانشینی آیت‌ا... بروجردی خواب و آرام نداشتند. هر جانشینی برای آیت‌ا... که سر ناسازگاری با شاه داشت، قطعا خطری جدی و ویران‌کننده برای سلطنت او محسوب می‌شد؛ چراکه تا آن زمان چنان انسجام و نظمی در حوزه علمیه قم به وجود نیامده بود. اسناد ساواک به‌خوبی نشانگر این هراس رژیم شاه از مرجعیت جانشین آیت‌ا... بروجردی است. این اسناد کاملا نمایانگر تلاش شاه و اعوان و انصارش برای خارج‌کردن مرجعیت از قم و ایران و بردن آن به نجف و دور از مرزهای ایران است.در یکی از گزارش‌های ساواک که مشترکا توسط روسای ساواک قم، کاشان، ساوه، محلات و تفرش تنظیم شده است، مبالغی که از سوی برخی علمای قم به طلاب به‌عنوان شهریه پرداخت می‌شود، ذکر شده که در میان آنها رقم پرداختی حضرت امام‌خمینی(رحمه‌ا... علیه) به‌طور دقیق درج شده که رقم قابل توجهی نیز به نظر می‌رسد و نشانگر حساسیتی است که دستگاه حاکم نسبت به امام داشت:«... گیرنده: تیمسار ریاست معظم ساواک محترما به عرض می‌رساند پرداخت شهریه دومین ماه حوزه علمیه قم پس از فوت مرحوم آیت‌ا... بروجردی توسط آقایان زیر انجام گردید.

1-‌ توسط آیت‌ا... نجفی؛ نان حوزه تامین و مهر آنها تقسیم شد.
2- توسط آیت‌ا... خمینی مبلغی در حدود 200000 ریال به بعضی از طلاب پرداخت گردید.
3- توسط آیت‌ا... شریعتمداری مبلغی پول پرداخت گردیده است.
4- توسط آیت‌ا... خوانساری، امام جماعت مسجد حاج سید عزیزا... واقع در بازار تهران‌... » 

از همه مهم‌تر پس از فوت آیت‌ا... بروجردی، موقعیت رهبری حضرت امام در بهترین شرایط خود قرار گرفت؛ آنچه‌ رژیم شاه و ساواکش به شدت از آن وحشت داشته و در هراس و اضطراب بودند. بخشی از موقعیت مذکور را از طریق نظرات و دیدگاه‌های علما‌ و روحانیون حوزه که بعدا در اسناد منتشره ساواک آمده است، می‌توان دریافت.بر همین اساس حضرت امام خمینی (رحمه‌ا... علیه) به عنوان یک مرجع عالی تقلید، قادر بودند توده‌های هوادار و مقلدان خویش را با فرامین و فتاوی، علیه رژیم متشکل سازند و از طرف دیگر‌ طی سال‌ها تدریس در حوزه علمیه قم، صدها روحانی مبارز و انقلابی تربیت کرده بودند تا در مراحل آتی نهضت بتوانند اقشار مختلف مردم را آماده و هدایت کنند؛ چنانچه طی سال‌های بعد تا پیروزی انقلاب اسلامی، همین شاگردان تربیت‌یافته امام بودند‌ که با رهنمودهای استادشان، گام به گام نهضت را به پیش بردند.همه شرایط آماده بود و حضرت امام در انتظار اولین حرکت ناشیانه رژیم شاه که با عنایت خداوند، زودتر از آنچه تصور می‌شد، روی داد.‌حضرت امام خمینی (رحمه‌ا... علیه) علاوه برکوشش پیگیر به منظور واداشتن مراجع و زعمای بزرگ روحانی به حرکت و نهضت، رسالت خود را در امر روشنگری و افشاگری نیز تا آنجا که امکانات به ایشان اجازه می‌داد، دنبال می‌کردند و با شعر، نثر، پیام، کتاب و از راه‌های دیگر با رعایت اصول پنهانکاری، در راه بیداری مردم و کنار زدن نقاب از چهره سیاه رژیم دست‌نشانده پهلوی، تلاش و کوشش به خرج می‌دادند.امام سالیان دراز پیش از آغاز نهضت و مبارزه، به دنبال خودسازی و محیط‌سازی بودند. ایشان به خوبی دریافته بودند که بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین عوامل شکست و ناکامی یک نهضت و انقلاب، خودخواهی‌ها، قدرت‌طلبی‌ها و کیش شخصیت رهبر یا رهبران نهضت و مبارزه است. از همین رو با الهام از کتاب آسمانی قرآن، قیام برای خدا را تنها راه رستگاری مردم دانسته و آنان را به طریق صواب فرا می‌خواندند. بعدها مارک گازیوروسکی، نویسنده و محقق آمریکایی در کتابش نوشت : «...مهم‌ترین شبکه مخفی که روحانیت تندروی شیعی در نیمه 1960 تاسیس کرد، شبکه‌ای بود که‌(امام) خمینی از پایگاه خویش در عراق پایه‌گذاری کرد. این شبکه در ابتدا عبارت بود از هسته‌های کوچکی که آیت‌ا... محمد حسین بهشتی و مرتضی مطهری که از شاگردان‌(امام) خمینی بودند، سازمان داده بودند... .»

سعید مستغاثی - مستندساز و کارشناس سینما