«جام‌جم» در پرونده‌ای به حاشیه‌های ایجاد شده درتعدادی از دانشگاه‌های کشور پرداخته است
رمز گشایی از التهاب دانشگاه
دانشگاه‌ها همواره محیطی پویا برای تبادل اندیشه و شکل‌‌گیری افکار جمعی دانشجویان بوده‌اند اما در برخی شرایط، محیط دانشگاه می‌تواند به کانون بروز هیجانات تبدیل شود. در این بین گروهی از دانشجویان تحت تاثیر انگیزه‌ها وعوامل مختلف، ممکن است مسیر اعتراضات قانونی را رها کنند و به اقدامات ساختارشکنانه روی بیاورند.
در همین اتفاقات اخیری که در برخی دانشگاه‌های کشور رقم خورد، گروه اندکی که با اهداف مخرب تلاش کردند فضا را ملتهب کنند اما تعداد دانشجویان انقلابی و فعال در صحنه بسیار بیشتر بود و نقش مؤثری در کنترل شرایط ایفا کرد. در ادامه برای بررسی بیشتر این اتفاقات اخیر با دکتر علی انتظاری، استاد دانشگاه و جامعه‌شناس به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
چه عواملی باعث می‌شود دانشگاه‌ها در مقاطع حساس به کانون بروز هیجانات اجتماعی تبدیل شوند؟
بروز هیجانات اجتماعی در دانشگاه‌ها امری طبیعی است. دانشجویان معمول سیاسی، رادیکال، آرمان‌خواه و عدالت‌طلب‌اند و تمایل دارند در فعالیت‌های جمعی مشارکت کنند؛ بنابراین بروز رفتارهای هیجانی از‌سوی آنان قابل انتظار است. اساسا دانشگاه این فرصت را فراهم می‌کند که گروهی از این افراد گرد هم آیند، به فعالیت‌های اجتماعی بپردازند و اثرگذار باشند؛ این وضعیت در همه‌جای دنیا نیز وجود دارد. با‌این‌حال، سایر جوامع برای مدیریت این هیجانات تدابیری می‌اندیشند و آنها را به کانال‌های مورد قبول هدایت می‌کنند. ما کمتر به این موضوع توجه کرده‌ایم. این مساله باید در کانون فعالیت‌های فرهنگی دانشگاه قرار گیرد اما متاسفانه در این زمینه با محدودیت مواجه‌ایم. معمولا بودجه فعالیت‌های فرهنگی کمترین سهم را به خود اختصاص می‌دهند؛ در صورتی که این فعالیت‌ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردارند. اگر فعالیت‌های ساختارمند و به‌هنجار را به‌درستی تعریف نکنیم، طبیعی است که شرایط به‌گونه‌ای رقم بخورد که احتمال بروز فعالیت‌های ساختارشکنانه در دانشگاه افزایش یابد.
ما در این اعتراضات شاهد دانشجوهای ساختارشکن هم بودیم؛ نقش آنان را در تحرکات اخیر چگونه می‌بینید؟
افرادی که به این اتفاقات دامن زدند، گروه اندکی بودند. اکثر دانشجویان امروز به‌خوبی از واقعیت ماجرا و شرایط ویژه‌ای که کشور در آن قرار دارد، آگاه‌اند. با این حال، تعداد محدودی دست به اقداماتی ساختارشکنانه یا فعالیت‌هایی غیرقانونی زدند. از سوی دیگر، باید به شرایط دانشجویی نیز توجه داشت. برخی دانشجویان ممکن است تحت تاثیر هیجانات قرار گیرند و فریب شعارهای به‌ظاهر انقلابی را بخورند، به‌ویژه اگرکسی نباشد که این مسائل رابرای آنان به‌درستی صورت‌بندی کند. البته مدیران دانشگاه در قبال این موضوع منفعل نبودند وخوشبختانه برخوردی فعالانه داشتند که در نهایت به سامان‌یافتن وضعیت انجامید. در مقابل، نیروهای انقلابی که وارد میدان شدند، ازنظر تعداد گسترده‌تر بودند.هدف این اقدامات آن است که شرایطی رقم بخورد تا جامعه دچار دودستگی شود و به‌سمت دوقطبی‌شدن سوق پیدا کند؛ این همان هدفی است که دشمنان دنبال می‌کنند. آنها می‌خواهند همبستگی ملی را تضعیف کنندوهمه ما باید نسبت به این مساله هوشیار باشیم.
درشرایط فعلی که دشمن برایجاد اختلافات داخلی تمرکز دارد،منشاتحرکات اخیر دردانشگاه‌ها بیشترداخلی است یا خارجی؟
مساله‌ای که اکنون در دانشگاه‌های ما جریان دارد، این است که بسیاری از تحرکاتی که رخ می‌دهد، منشاش درونی نیست و بیشتر ریشه در عوامل بیرونی دارد. به‌نظر می‌رسد هدایت این اقدامات از خارج دانشگاه صورت می‌گیرد و اکثر دانشجویان نیز به این موضوع واقف شده‌اند. در واقع تلاش می‌شود از ظرفیت دانشگاه، فضای آزاداندیشی و آزادی عمل موجود در آن استفاده شود تا تحرکاتی که در ۱۸ دی‌ماه شکل گرفت، به درون دانشگاه‌ها کشیده شود و خشونت به فضای دانشگاه منتقل گردد؛ با این هدف که همان جریان و قاعده‌ای که در ۱۸ دی‌ماه شکل گرفته بود و با درایت مردم فروکش کرد، مجددا احیا شود اما نیروهای انقلابی و بدنه فعال دانشگاه در صحنه حضور دارند و اجازه نخواهند داد این تحرکات به نتیجه برسد.
چه اقدامات سلبی‌ای باید برای این دانشجویانی که تحت هدایت عوامل بیرونی عمل می‌کنند، انجام شود؟
در دانشگاه صرفا با اعتراض مواجه نیستیم؛ چه‌بسا برخی به خشونت متوسل شوند یا برای تحریک دیگران برنامه‌ریزی کنند. در این زمینه، دانشگاه و وزارت علوم باید رویکرد مشخصی نسبت به این دسته از دانشجویان اتخاذ کنند؛ نه نسبت به اکثریت دانشجویان. چراکه اکثریت دانشجویان حق اعتراض دارند و صدای آنان باید شنیده شود اما آن‌دسته از افرادی که با هدایت عوامل بیرونی ماموریت می‌یابند، باید هزینه تخلف خود را بپردازند؛ زیرا هرچه هزینه تخلف پایین‌تر باشد، احتمال بروز تخلف نیز افزایش می‌یابد. در سال ۱۴۰۱ شاهد ناآرامی‌هایی در سطح دانشگاه‌ها بودیم. در آن مقطع، تعدادی بازداشت شدند و مشخص شد برخی مرتکب خطاهایی شده‌اند. با این حال، نظام با آنان برخوردی پدرانه داشت و تا حد امکان نسبت به تخلفات‌شان با اغماض رفتار شد اما در شرایط فعلی، با توجه به وضعیت خاصی که در آن قرار داریم و با عنایت به این‌که اکنون روشن شده آمریکا و اسرائیل در پس این تحرکات قرار دارند، تخلفات نباید برای متخلفان کم‌هزینه باشد. ضروری است تدابیری اتخاذ شود تا مدیران دانشگاه با این موارد همچون یک اعتراض معمولی برخورد نکنند، افرادی که ماموریت می‌یابند و طبق اطلاعات موجود از بیرون هدایت می‌شوند و به این تحرکات دامن می‌زنند، باید مورد رسیدگی قرار گیرند و دست‌کم از ورود آنان به دانشگاه جلوگیری شود.
در این میان اساتید و مدیران دانشگاه چه نقشی در مدیریت اتفاقات دارند؟
در این خصوص اساتید نقش بسیار مهمی دارند؛ به‌ویژه در برقراری تعامل مؤثر و منطقی با دانشجویان تا عقلانیت بر روند اعتراض‌ها حاکم باشد. یکی از مشکلات موجود در دانشگاه‌ها این است که برای طرح اعتراض، باید سازوکارهای عقلانی و مشخصی پیش‌بینی شود؛ به‌گونه‌ای که دانشجو بداند اگر قصد اعتراض دارد، باید در چارچوبی معین، در محل مشخص و براساس برنامه‌ای روشن و با پذیرش مسئولیت، مطالبات خود را مطرح کند. در عین حال، لازم است اقداماتی برای ارتقای سواد سیاسی دانشجویان انجام شود تا از موقعیت‌شناسی دقیق‌تری برخوردار باشند و بدانند کشور در چه شرایطی، به‌ویژه در عرصه بین‌المللی، قرار دارد. با توجه به این ملاحظات، قطعا باید حقوق دانشجویان ادا شود و صدای آنان شنیده شود.
چگونه آموزش می‌تواند مانع از گرایش دانشجویان به چنین اقدامات حاشیه‌ای شود؟
دانشگاه یک نهاد آموزشی است؛ جوانان برای یادگیری وارد دانشگاه می‌شوند و خانواده‌ها نیز با همین هدف، آنها را راهی دانشگاه می‌کنند. اگر درصدی از دانشجویان با انگیزه‌ها و اهداف خاص خود بخواهند فضای دانشگاه را ملتهب کنند، درواقع به سایر دانشجویان و خانواده‌هایی که برای تحصیل فرزندان‌شان هزینه و آنها را حمایت کرده‌اند تا فردی مفید برای خود، خانواده و جامعه شوند، ظلم می‌کنند. از این‌رو، یکی از اقداماتی که وزارت علوم و مدیریت دانشگاه‌ها باید در اولویت قرار دهند، جدی‌گرفتن امر آموزش است. اگر آموزش با استانداردهای لازم و به‌صورت دقیق دنبال شود و در این حوزه مسامحه‌ای صورت نگیرد، اساسا فرصت‌های فراغت بی‌ضابطه‌ای ایجاد نخواهد شد که دانشجو خارج از برنامه درسی خود به مسائل حاشیه‌ای بپردازد. زمانی که برنامه آموزشی متراکم، منظم و استاندارد باشد، تمرکز دانشجو نیز بر مسیر اصلی تحصیل باقی می‌ماند. در دانشگاه، آموزش حتی باید در اولویت بالاتری نسبت به پژوهش قرار گیرد و لازم است با تاکید بیشتری دنبال شود. در حال حاضر سطح آموزش به‌شدت افت کرده و وقایع و رخدادهای اخیر نیز تأثیر منفی مضاعفی بر آن گذاشته است. توجه به آموزش می‌تواند یکی از مهم‌ترین راهکارها برای حفظ سامان و ثبات دانشگاه باشد.
متن کامل را در «جام جم» آنلاین بخوانید
چه عواملی باعث می‌شود دانشگاه‌ها در مقاطع حساس به کانون بروز هیجانات اجتماعی تبدیل شوند؟
بروز هیجانات اجتماعی در دانشگاه‌ها امری طبیعی است. دانشجویان معمول سیاسی، رادیکال، آرمان‌خواه و عدالت‌طلب‌اند و تمایل دارند در فعالیت‌های جمعی مشارکت کنند؛ بنابراین بروز رفتارهای هیجانی از‌سوی آنان قابل انتظار است. اساسا دانشگاه این فرصت را فراهم می‌کند که گروهی از این افراد گرد هم آیند، به فعالیت‌های اجتماعی بپردازند و اثرگذار باشند؛ این وضعیت در همه‌جای دنیا نیز وجود دارد. با‌این‌حال، سایر جوامع برای مدیریت این هیجانات تدابیری می‌اندیشند و آنها را به کانال‌های مورد قبول هدایت می‌کنند. ما کمتر به این موضوع توجه کرده‌ایم. این مساله باید در کانون فعالیت‌های فرهنگی دانشگاه قرار گیرد اما متاسفانه در این زمینه با محدودیت مواجه‌ایم. معمولا بودجه فعالیت‌های فرهنگی کمترین سهم را به خود اختصاص می‌دهند؛ در صورتی که این فعالیت‌ها از اهمیت بسیار بالایی برخوردارند. اگر فعالیت‌های ساختارمند و به‌هنجار را به‌درستی تعریف نکنیم، طبیعی است که شرایط به‌گونه‌ای رقم بخورد که احتمال بروز فعالیت‌های ساختارشکنانه در دانشگاه افزایش یابد.
ما در این اعتراضات شاهد دانشجوهای ساختارشکن هم بودیم؛ نقش آنان را در تحرکات اخیر چگونه می‌بینید؟
افرادی که به این اتفاقات دامن زدند، گروه اندکی بودند. اکثر دانشجویان امروز به‌خوبی از واقعیت ماجرا و شرایط ویژه‌ای که کشور در آن قرار دارد، آگاه‌اند. با این حال، تعداد محدودی دست به اقداماتی ساختارشکنانه یا فعالیت‌هایی غیرقانونی زدند. از سوی دیگر، باید به شرایط دانشجویی نیز توجه داشت. برخی دانشجویان ممکن است تحت تاثیر هیجانات قرار گیرند و فریب شعارهای به‌ظاهر انقلابی را بخورند، به‌ویژه اگرکسی نباشد که این مسائل رابرای آنان به‌درستی صورت‌بندی کند. البته مدیران دانشگاه در قبال این موضوع منفعل نبودند وخوشبختانه برخوردی فعالانه داشتند که در نهایت به سامان‌یافتن وضعیت انجامید. در مقابل، نیروهای انقلابی که وارد میدان شدند، ازنظر تعداد گسترده‌تر بودند.هدف این اقدامات آن است که شرایطی رقم بخورد تا جامعه دچار دودستگی شود و به‌سمت دوقطبی‌شدن سوق پیدا کند؛ این همان هدفی است که دشمنان دنبال می‌کنند. آنها می‌خواهند همبستگی ملی را تضعیف کنندوهمه ما باید نسبت به این مساله هوشیار باشیم.
درشرایط فعلی که دشمن برایجاد اختلافات داخلی تمرکز دارد،منشاتحرکات اخیر دردانشگاه‌ها بیشترداخلی است یا خارجی؟
مساله‌ای که اکنون در دانشگاه‌های ما جریان دارد، این است که بسیاری از تحرکاتی که رخ می‌دهد، منشاش درونی نیست و بیشتر ریشه در عوامل بیرونی دارد. به‌نظر می‌رسد هدایت این اقدامات از خارج دانشگاه صورت می‌گیرد و اکثر دانشجویان نیز به این موضوع واقف شده‌اند. در واقع تلاش می‌شود از ظرفیت دانشگاه، فضای آزاداندیشی و آزادی عمل موجود در آن استفاده شود تا تحرکاتی که در ۱۸ دی‌ماه شکل گرفت، به درون دانشگاه‌ها کشیده شود و خشونت به فضای دانشگاه منتقل گردد؛ با این هدف که همان جریان و قاعده‌ای که در ۱۸ دی‌ماه شکل گرفته بود و با درایت مردم فروکش کرد، مجددا احیا شود اما نیروهای انقلابی و بدنه فعال دانشگاه در صحنه حضور دارند و اجازه نخواهند داد این تحرکات به نتیجه برسد.
چه اقدامات سلبی‌ای باید برای این دانشجویانی که تحت هدایت عوامل بیرونی عمل می‌کنند، انجام شود؟
در دانشگاه صرفا با اعتراض مواجه نیستیم؛ چه‌بسا برخی به خشونت متوسل شوند یا برای تحریک دیگران برنامه‌ریزی کنند. در این زمینه، دانشگاه و وزارت علوم باید رویکرد مشخصی نسبت به این دسته از دانشجویان اتخاذ کنند؛ نه نسبت به اکثریت دانشجویان. چراکه اکثریت دانشجویان حق اعتراض دارند و صدای آنان باید شنیده شود اما آن‌دسته از افرادی که با هدایت عوامل بیرونی ماموریت می‌یابند، باید هزینه تخلف خود را بپردازند؛ زیرا هرچه هزینه تخلف پایین‌تر باشد، احتمال بروز تخلف نیز افزایش می‌یابد. در سال ۱۴۰۱ شاهد ناآرامی‌هایی در سطح دانشگاه‌ها بودیم. در آن مقطع، تعدادی بازداشت شدند و مشخص شد برخی مرتکب خطاهایی شده‌اند. با این حال، نظام با آنان برخوردی پدرانه داشت و تا حد امکان نسبت به تخلفات‌شان با اغماض رفتار شد اما در شرایط فعلی، با توجه به وضعیت خاصی که در آن قرار داریم و با عنایت به این‌که اکنون روشن شده آمریکا و اسرائیل در پس این تحرکات قرار دارند، تخلفات نباید برای متخلفان کم‌هزینه باشد. ضروری است تدابیری اتخاذ شود تا مدیران دانشگاه با این موارد همچون یک اعتراض معمولی برخورد نکنند، افرادی که ماموریت می‌یابند و طبق اطلاعات موجود از بیرون هدایت می‌شوند و به این تحرکات دامن می‌زنند، باید مورد رسیدگی قرار گیرند و دست‌کم از ورود آنان به دانشگاه جلوگیری شود.
در این میان اساتید و مدیران دانشگاه چه نقشی در مدیریت اتفاقات دارند؟
در این خصوص اساتید نقش بسیار مهمی دارند؛ به‌ویژه در برقراری تعامل مؤثر و منطقی با دانشجویان تا عقلانیت بر روند اعتراض‌ها حاکم باشد. یکی از مشکلات موجود در دانشگاه‌ها این است که برای طرح اعتراض، باید سازوکارهای عقلانی و مشخصی پیش‌بینی شود؛ به‌گونه‌ای که دانشجو بداند اگر قصد اعتراض دارد، باید در چارچوبی معین، در محل مشخص و براساس برنامه‌ای روشن و با پذیرش مسئولیت، مطالبات خود را مطرح کند. در عین حال، لازم است اقداماتی برای ارتقای سواد سیاسی دانشجویان انجام شود تا از موقعیت‌شناسی دقیق‌تری برخوردار باشند و بدانند کشور در چه شرایطی، به‌ویژه در عرصه بین‌المللی، قرار دارد. با توجه به این ملاحظات، قطعا باید حقوق دانشجویان ادا شود و صدای آنان شنیده شود.
چگونه آموزش می‌تواند مانع از گرایش دانشجویان به چنین اقدامات حاشیه‌ای شود؟
دانشگاه یک نهاد آموزشی است؛ جوانان برای یادگیری وارد دانشگاه می‌شوند و خانواده‌ها نیز با همین هدف، آنها را راهی دانشگاه می‌کنند. اگر درصدی از دانشجویان با انگیزه‌ها و اهداف خاص خود بخواهند فضای دانشگاه را ملتهب کنند، درواقع به سایر دانشجویان و خانواده‌هایی که برای تحصیل فرزندان‌شان هزینه و آنها را حمایت کرده‌اند تا فردی مفید برای خود، خانواده و جامعه شوند، ظلم می‌کنند. از این‌رو، یکی از اقداماتی که وزارت علوم و مدیریت دانشگاه‌ها باید در اولویت قرار دهند، جدی‌گرفتن امر آموزش است. اگر آموزش با استانداردهای لازم و به‌صورت دقیق دنبال شود و در این حوزه مسامحه‌ای صورت نگیرد، اساسا فرصت‌های فراغت بی‌ضابطه‌ای ایجاد نخواهد شد که دانشجو خارج از برنامه درسی خود به مسائل حاشیه‌ای بپردازد. زمانی که برنامه آموزشی متراکم، منظم و استاندارد باشد، تمرکز دانشجو نیز بر مسیر اصلی تحصیل باقی می‌ماند. در دانشگاه، آموزش حتی باید در اولویت بالاتری نسبت به پژوهش قرار گیرد و لازم است با تاکید بیشتری دنبال شود. در حال حاضر سطح آموزش به‌شدت افت کرده و وقایع و رخدادهای اخیر نیز تأثیر منفی مضاعفی بر آن گذاشته است. توجه به آموزش می‌تواند یکی از مهم‌ترین راهکارها برای حفظ سامان و ثبات دانشگاه باشد.
متن کامل را در «جام جم» آنلاین بخوانید
