اهل تحقیق و پژوهش، در طول تاریخ، بیشتر به‌واسطه بودن اصحاب ائمه(ع) در انتقال حدیث نگریسته‌اند و کمتر ایشان را اندیشمندانی با نگرش فقهی معین و اندیشه کلامی مستقل و نقادان میراث حدیثی تلقی کرده‌اند. اثر حاضر کاوشی است ابتدایی اما بنیادین با سازوکاری تاریخی و روشمند برای تبیین نگرش اجتهادی دانشمندانی مانند زراره (متوفی ۱۴۸قمری)، هشام‌بن حکم (متوفی ۱۷۹قمری)، یونس‌بن عبدالرحمان (متوفی ۲۰۸قمری) و فضل‌بن شاذان(متوفی۲۶۰قمری) در عرصه‌های فکری ــ فرهنگی و طرح این نگرش به‌عنوان پدیده‌ای که در یک ساختار اجتماعی معینی ظهور و بروز یافته و آثاری از خود به‌جا گذاشته است.‌ کتاب حاضر می‌تواند با انعکاس فضایی توسعه‌گرایانه از دوران ائمه(ع) نگاه ما را به اندیشه‌های شیعی آن دوره و نحوه انتقال میراث حدیثی شیعه تغییر دهد. این کتاب در پنج فصل تحت عناوین کلیات، بسترهای فکری‌ــفرهنگی اجتهاد در جهان اسلام، دلایل اجتهاد اصحاب ائمه(ع)، عرصه‌های اجتهاد اصحاب و ائمه(ع) و پیامدهای اجتهاد و نگاه ائمه(ع) به آن تألیف شده است.