چرا پوستر فیلمهای سینمایی ایران حال و روز خوبی ندارند؟ طاهاذاکر پاسخ سوالات ما را می دهد
کلّه ها علیه خلاقیت!
پوسترهای سینمای ایران در سالهای اخیر و به ویژه در سینمای بدنه و تجاری بیشتر شبیه عكسهای یادگاری بازیگران شده اند؛ كلههایی دوربرشده كنار هم كه یا میخندند یا بسته به حال و هوا و فضای فیلم، ادا و اطواری درمیآورند. البته طبیعتا پوسترها هم تابعی از شرایط و حال و روز سینمای ایران هستند و وقتی خود فیلمها، در شاخههای مختلف از فیلمنامه تا كارگردانی و بازیگری و... اوضاع خوبی ندارند، نباید انتظار بیش از حدی از پوسترهای آنها به عنوان ویترین سینمایی و یكی از مهمترین مواد تبلیغی فیلمها داشته باشیم. اما حتی در همین وضعیت آشفته هم همواره انتظار داریم دستكم پوسترها به عنوان ویترین فیلمها و ابزاری تبلیغی كه در سردر سینماها استفاده میشوند، دستكم تاحدودی جذاب و خلاقانه باشند و كنجكاوی و وسوسهای برای تماشا ایجاد كنند. ولی پوستركلهایها، سردر سینماها و پردیسها را قبضه كردهاند و ظاهرا خبری هم از تغییر طراحیهای این چنینی هم نیست. نگاهی كوتاه به پوستر فیلمهای اكران، برآیندی واضح از وضعیت طراحی پوستر در ایران میدهد. برای رسیدن به جواب سوالات در این زمینه هم سراغ طاها ذاكر رفتیم كه برای طراحی پوستر فیلمهای كوپال و فصل بارانهای موسمی، برنده سیمرغ جشنواره فیلم فجر شده است. او همچنین در دوره سی و ششم این رویداد هم داور بخش مسابقه تبلیغات بود.
قبل از این كه به یك آشپز بگویید چرا غذایی كه پختید، غذای بدی است، باید بگویید چه مواد اولیهای به او دادید. مساله اینجاست كه ما طراح پوستر خوب در سینمای ایران كم نداریم اما سفارش دهنده خوب خیلی كم داریم. معدود پخش كنندهها و تهیه كنندههایی داریم كه سفارشهایی به جز موسوم به «پوستر كله» به طراحان پوستر ارائه كنند. این كه كیفیت پوسترها پایین است، دلیلش این نیست كه طراحان پوستر ما بد كار میكنند یا خلاقیت به خرج نمیدهند، دلیل آن این است كه سفارشها این گونه است. جالب اینجاست كه اگر شما پوستر جذاب و خلاق طراحی كنید، میگویند پوستر، هنری است و نمیفروشد؛ این جمله را خودم بارها شنیده ام. وقتی ماهیت سینمای بدنه ایران این طوری است كه بر مبنای بازیگر، نقش نوشته میشود و این همه هزینه میكنند كه عكس او روی پوستر باشد، شما فكر میكنید به طراح پوستر اجازه میدهند كه كار دیگری كند؟ اصلا اجازه میدهند خلاقیت داشته باشد؟
حتی باوجود خواست و سفارشهای این مدلی تهیهكنندهها و پخشكنندهها، امكان مقاومت از سمت طراحان پوستر و اعمال خلاقیت بیشتر از سوی آنها وجود ندارد؟
مساله این است كه مقاومت یا طراحی نكردن پوستر از سوی من، باعث نشده كه صاحبان آثار بخواهند پوستر هنرمندانهتر و خلاقانهتر سفارش دهند، بلكه آنها همان مدل پوستری را كه خودشان دوست دارند، به طراح دیگری سفارش دادند.
یعنی تعاملی در كار نیست؟
نه، چون اصلا چنین چیزی را عكس فروش میدانند و میگویند اگر پوستر به معنای عام، خلاقیت داشته باشد و جنبه هنری پیدا كند، به فروش فیلم لطمه میزند. میگویند مردم میآیند كه فلان بازیگر را با چشمان آبی و لبهای قلوهای ببینند!!! ما نیز همینها را در پوستر میگذاریم. میگویند ما اصلا به خاطر فلان بازیگر، این فیلم را ساختیم، بعد شما میآیید این بازیگر را در پوستر حذف میكنید؟ یا كله بازیگر را كوچكتر میكنید؟! گاهی هم ایراد میگیرند چرا عكس فلان بازیگر در پوستر، سیاه و سفید یا كج است یا خوب نیفتاده است؟ بگذریم كه خود بازیگران هم ماجراهای خودشان را دارند. درمجموع با یك چرخه ابتذال طرف هستیم؛ از تماشاگر شروع میشود و به فیلمساز میرسد، از فیلمساز هم به تهیهكننده میرسد و از تهیهكننده هم به پخشكننده و از پخشكننده هم به طراح پوستر میرسد اما چون این طراح آخر از همه ایستاده، شما میگویید چرا پوسترها بد است، درصورتی كه این چرخه از تماشاگر شروع میشود و آدمهایی كه این امر مبتذل را برای دیده شدن تولید میكنند.
چرا اول از همه انگشت اتهام را سمت تماشاگران میبرید؟ به نظر میآید در بازار عرضه و تقاضا، چون محصولات مبتذل زیادی به آنها عرضه شد، تقاضا و سلیقه هایشان هم به آن سمت رفته است.
نگاه كنید در تاریخ سینمای ایران كدام فیلم متفاوت و رادیكال و هنری، فروش خوبی داشته و كدام فیلمها فروش خوبی در گیشه داشتند؟ جامعه هنری همیشه پیشنهادهایی برای مردم داشته اما همیشه از آنها استقبال نشده است. در طول این سالها كه خیلی این اتفاق افتاده، اما من ترجیح میدهم برای این بحث به سالهای قبل از انقلاب برگردیم؛ در همان سالی كه مثلا سهراب شهید ثالث فیلم یك اتفاق ساده را میسازد، پرفروشترین فیلم سال چه فیلمی است؟! از اسم فیلم معلوم است با چه فیلمی طرف هستیم. این ابتذالی است كه مخاطب آن زمان میخواست و فیلم هم همین را به او میدهد. بنابراین ما نمیتوانیم از مردم بگذریم و بگوییم مردم بیتقصیرند.
در این چرخه ابتذال، شما نمیتوانید فقط به طراح پوستر ایراد بگیرید، بلكه باید كل چرخه را ببینید. هیچ كس پشت ماجرای پوسترها را نمیبیند و از یك پخشكننده نمیپرسد كه شما 20 فیلم پخش كردید، چرا یك پوستر خوب در میان آنها نیست؟ مگر میشود؟ هیچ كس نمیپرسد آقای تهیهكننده شما كه ده سال است فیلم تهیه میكنید، چرا یك پوستر فیلم خوب در میان فیلمهایت نیست؟ هیچكس نمیپرسد در جشنواره فیلم فجر سالهای اخیر فقط فیلمهای گروه هنر و تجربه، سیمرغ بهترین طراحی پوستر را دریافت كرده اند؟ وقتی ما یك سینمای بدنه كثیف رانتی و مبتذل داریم، شما نمیتوانید انتظار داشته باشید از دل آن، پوستر شاهكار بیرون بیاید.
اما در هالیوود چرا باوجود طراحی برخی پوسترهای سینمای بدنه و تجاری با همین شكل و شمایل كلهای هم شاهد پوسترهای بهتر و خلاقانهتری هستیم؟ به عنوان مثال پوستر فیلم رمبو: آخرین خون كه یك فیلم اكشن و تجاری صرف است و ارزش هنری ندارد، چیزهایی برای جلب توجه دارد.
به نظرم البته پوستر رمبو هم اصلا كار خوبی نیست، اما باز در این زمینه باید روی خواست و سفارش صاحبان آثار سینمای بدنه و تجاری در ایران تاكید كنم. ضمن این كه بسیاری از پوسترهای هالیوودی هم كار خوبی نیست و طراحی و اجرایی سردستی دارند.
حتما كه اینطور است و انتظار هم نمیرود كه در میان آن همه تولید انبوه سالانه، شاهد طراجی پوسترهای ضعیف و كپی كاری نباشیم، اما نمونههای خوب و متفاوت و خلاقانه هم كم نیست. بحثم این است كه میتوان باوجود شرایط نامناسب، كمی خلاقانهتر عمل كرد. مثلا پوستر فیلم انگل كه نماینده كره جنوبی در اسكار است و جایزه جشنواره كن را گرفت، ظاهرا تركیبی ساده از برخی نماهای فیلم است اما تنها با پوشاندن چشم بازیگران، خلاقانهتر به نظر میرسد. چرا ما در همین حد هم نمیتوانیم، چیزهایی روی پوسترها اعمال كنیم؟
درست میگویید اما من دقیقا چند سال پیش و برای پوستر یك فیلم سینمایی، چنین كاری انجام دادم و چشم یكی از بازیگران اصلی فیلم را پوشاندم كه كارگردان و پخشكننده كار با آن مخالفت كردند و گفتند ما فلان قدر پول دادیم و این بازیگر را آوردیم اما حالا چشمش را بپوشانیم؟ وقتی تهیهكننده پنج بازیگر میآورد كه فیلمش بفروشد، قطعا میخواهد پنج كله روی پوستر باشد و فوكوس روی صورت بازیگران باشد. وقتی ما به این نقطه و بازیگرسالاری میرسیم، كاری از دست طراح پوستر برنمی آید. نهایتا 10 درصد تصاویر بهتر دوربر شدهاند و پوستر فقط پس زمینه و لوگوی جذابتری دارد و كلیت این چنین پوسترهایی نمیتواند به یك اثر هنری تبدیل شود. شما نمیتوانید یك اثر هنری بسازید با كله پنج نفر؛ این را باید به عنوان یك واقعیت پذیرفت.




