جستارهایی در سیره فردی و اجتماعی زنده یاد آیتا... حاج شیخ غلامحسین جمی در گفت وشنود با فرزند وی
حاجآقا ناجی آبادان بود
روزهایی كه بر ما میگذرد، تداعیگر یاد و خاطره عالم مجاهد زندهیاد آیتا... حاج شیخ غلامحسین جمی است كه بحق ستون آرامش آبادان لقب گرفت. او در دوران محاصره این شهر، نمازجمعه و بسیاری از نهادهای وابسته یا مرتبط به امامجمعه را سرپا نگاه داشت و در جلوگیری از سقوط شهر نقش بسزایی داشت. آیتا... جمی همزمان با قیام مجاهدین تنگستانی به دنیا آمد و دوران رشدش، مقارن بود با مقاومت مردم منطقه در برابر نیروهای انگلیسی. این اتفاقات و رویدادها نقش قابل توجهی در رشد شخصیتی و شكلگیری روش و منش آیتا... جمی داشت؛ منشی كه بعدها نقش بسزایی در مدیریت آبادان در روزهای حصر داشت و موجب شد كه تلاش دشمن برای اشغال این شهر كلیدی و شاخص، بیاثر بماند. در سالروز رحلت این روحانی نامآور، با فرزندش احمد جمی به گفتوگو نشستهایم.
به دلیل اینكه ایشان در مقاومت شهر آبادان تأثیر تعیینكننده داشتند، در خرمشهر هم نیروهای ایثارگری كه جان خود را برای دفاع از شهر گذاشتند، كم نبودند و مقاومت جانانهای هم كردند، اما شهر خرمشهر سقوط كرد.
و البته آبادان به جهات مختلف دارای اهمیت بسیار است...
همینطور است. آبادان ابتدا یك قصبه كوچك بود، اما در طول چند دهه به یك شهر صنعتی پیشرفته تبدیل شد. زیرساختهای مناسب را هم دارد و دارای ظرفیتهای ارزشمندی است و لذا میتوان آن را به یك شهر آباد، پیشرفته و صنعتی تبدیل كرد.
علت محبوبیت گسترده ایشان، به خصوص در نسل جوان و نوجوان را در چه میدانید؟
دلسوزی، همراهی، همدلی، درك درست و خوب از مسائل آنها. حاجآقا از بچههایی كه به مسجد میآمدند بسیار حمایت میكردند. بعضی از امام جماعتها بچهها را پس میزنند و میگویند: مسجد جای بچه نیست! در حالی كه حاجآقا همیشه تذكر میدادند كه اتفاقا بچهها هستند كه باید به مسجد بیایند و عادت كنند. یادم هست كه پدرم همیشه با كسانی كه با بچهها ترشروبی میكردند، دعوا کرده و به آنها تشر میزدند! البته حتی همانها هم از حاجآقا دلخور نمیشدند، چون دلسوزی ایشان را كاملا احساس میكردند. بچهها هم خیلی پدرم را دوست داشتند و به شوق دیدن ایشان به مسجد میآمدند، برای همین مسجد همیشه پر از آنها بود. این بچهها بعدها نوجوان و جوان شدند و در دفاع مقدس حماسههای شگفتانگیزی را خلق كردند. بچهها حتی در اواخر عمر حاجآقا هم كه ایشان بسیار ضعیف شده بودند، دلشان میخواست نزد ایشان بیایند. پدر همیشه از كسانی كه به دیدن ایشان میآمدند، از حال و وضعیت فرزندانشان سؤال میكردند.
همه آنها یادشان میماند؟
بله، حافظه حاجآقا عجیب و غریب بود و كمتر پیش میآمد كه چیزی از یادشان برود. به همین دلیل از افراد، با نام و نشان فرزندانشان سؤال میكردند. ایشان همه چیز را دقیق در ذهنشان ثبت میكردند و وقتی دیگران در نقلقولهایشان حتی یك حرف را هم پس و پیش میكردند، ایشان میگفتند كه اشتباه میكنید و من اینطور نگفتهام! یكی دیگر از ویژگیهایی كه سبب محبوبیت حاجآقا میشد این بود كه ایشان چون خودشان در زندگی مشكلات زیادی را پشت سر گذاشته بودند، مشكلات و سختیهای دیگران را خوب درك میكردند.
در دوران بحرانی ایران هم به دنیا آمده و بزرگ شده بودند. اینطور نیست؟
همینطور است. ایشان مقارن با قیام مجاهدین تنگستانی به دنیا آمدند و از همان كودكی، با مفاهیمی چون مبارزه و عدالت و احقاق حقوق مردم كاملا آشنا بودند. به همین دلیل ضرورتی نداشت كه كسی حال خود را برای ایشان توضیح بدهد و كافی بود لب تر كنید تا ایشان متوجه مشكل شما بشوند. برای ایشان اشارتی كافی بود. البته همانطور كه اشاره كردید، دوران رشد حاجآقا، مقارن بود با مقاومت مردم منطقه در برابر نیروهای انگلیسی و ایشان كاملا با ویژگیهای یك قیام دینی مورد تأئید علما آشنا بودند. طبیعتا رشد در چنین شرایطی، بسیار در دقت و ارتقای سطح فكر و آگاهی ایشان تأثیر داشته است. بعدها هم مشابه همین جریان، در نهضت ملی شدن نفت و حادثه 15 خرداد 42 و حركت امام پیش آمد كه حاجآقا را كاملا برای ایفای نقش در میدان مبارزه با رژیم شاه و پس از پیروزی انقلاب در دوران دفاع مقدس آماده كرد. خلاصه اینكه همه عمر پدرم در تلاطمها، قیامها و انقلابها گذشت و طبیعتا این تجربههای ارزشمند، موجب حساسیت یك فرد دلسوز و باهوش نسبت به مسائل فردی، اجتماعی و سیاسی میشود.
مدیریت مرحوم آیتا... جمی، به خصوص در حصر آبادان زبانزد خاص و عام است. این ویژگی برجسته حاصل چه عواملی بود؟
پدرم شخصیت جامعی داشتند. ایشان هم در محیط خانواده مدیریت بینظیری داشتند و در عین حال به مسائل و مشكلات فامیل میرسیدند و همزمان در جریان همه مسائل اجتماعی و سیاسی هم بودند. ما خانواده متوسط به پایینی بودیم و از نظر معیشتی، زندگی آسانی نداشتیم. خانه كوچك ما، دو تا اتاق بیشتر نداشت و ما هم خانواده پرجمعیتی بودیم. عموهای من در تنگستان زندگی میكردند و در آنجا امكان تحصیل برایشان فراهم نبود. به همین دلیل پدرم آنها را هم نزد ما آوردند تا بتوانند به تحصیلشان ادامه بدهند. منظورم این است كه با اینكه خود ما از حداقل امكانات برای زندگی برخوردار بودیم، اما حاجآقا به عنوان برادر بزرگتر، حكم پدر را برای برادران خود داشتند و در همان خانه كوچك و باصفایمان، از آنها هم سرپرستی میكردند. ایشان با جمع كوچك همشهریهای خود هم ارتباط كامل داشتند و تا آنجا كه برایشان مقدور بود، مشكلات آنها را هم حل میكردند. مهمترین ویژگی مدیریتی حاجآقا این بود كه همواره بین مسائل خانوادگی، اجتماعی و سیاسی، مرزبندی مشخصی داشتند و هیچیك از آنها را با هم قاطی نمیكردند. این مرزبندی در محیط خانه هم رعایت میشد.
با توجه به مبارزات مستمر آیتا... جمی، كمی هم به زندگی سیاسی ایشان میپردازیم. ایشان از كی با نهضت امام آشنا شدند؟
حاجآقا در قم درس خواندند و لذا آشنایی ایشان با امام، از همان سال 42 كه نهضت امام آغاز شد، شكل جدیتری به خود گرفت. نمیدانم ایشان اخبار و اطلاعات نهضت امام را چگونه دریافت میكرد، چون آبادان بعد از تهران، قویترین ساواك ایران را داشت و قطعا ایشان به شدت تحتنظر بوده است. قاعدتا باید پرونده ساواك پدر قطور باشد. آبادان به دلیل هممرز بودن با عراق و نیز كارگری بودن شهر، بهشدت برای پیوستن به گروههای چپ مستعد بود و چپها هم در آنجا بسیار فعال بودند. بعد هم كه در زمان عبدالناصر، جریانات ناسیونالیستی قوی و فعال شدند، رژیم شاه نسبت به مرزهای غربی كشور حساستر شد. عرضم این است كه آبادان به هر حال، همیشه موقعیت ویژهای داشت. در عین حال رژیم میدانست كه اگر بخواهد در آبادان بیش از حد سختگیری كند، مهار كار از دستش در میرود و در نتیجه ساواك ظاهرا كمتر سختگیری میكرد و تا حدی حالت روشنفكری به خود گرفته بود، به طوری كه حتی مرحوم دكتر شریعتی هم برای سخنرانی به آبادان میآمد و روحانیون طراز اولی چون شهید آیتا... مطهری، آیتا... مكارم، شهید آیتا... مفتح، آیتا... سبحانی و دیگران به دعوت روحانیت آبادان برای ایراد سخنرانی، به ویژه در مناسبتهای دینی به آبادان میآمدند.
از این رفت و آمدها خاطرهای یادتان هست؟
بله، یادم هست زمستان بود و شهید آیتا... مطهری یك هفته در خانه ما مهمان بود. یك بار هم كه پدرم تحت تعقیب بودند، مدتی در تهران در منزل آقای مطهری پنهان شدند. یادم هست كه شهید مطهری و پدرم برای تهیه امكانات برای روحانیونی كه در تبعید بودند، با متدینین شهر جلسه میگذاشتند. حاجآقا فوقالعاده به شهید مطهری علاقه داشتند و شهادت ایشان بسیار برای حاجآقا سنگین بود. از دیگر افرادی كه همیشه به صورت گمنام به آبادان میآمدند، مرحوم حاج احمد آقای خمینی بودند. حاجآقا به ایشان هم خیلی علاقه داشتند. بعد از رحلت امام، یكبار با خانوادهشان به آبادان آمدند. میگفتند: من هر وقت آقای جمی را میبینم، یاد پدرم میافتم! میگفتند كه حاجآقا برای ما بسیار عزیز هستند و امام فوقالعاده به ایشان علاقه داشتند.
كسی كه بخواهد با جوانها ارتباط صمیمی و مستمر برقرار كند، باید اطلاعاتش به روز باشد و از فضای آنها عقب نیفتد. آیتا... جمی چگونه این كار را میكردند؟
حاجآقا به شدت اهل مطالعه بودند و در كتابخانه ایشان انواع و اقسام كتابها از فلسفه كانت گرفته تا ریاضیات و الهیات پیدا میشد. اكثر مجلات و نشریات را هم مطالعه میكردند، حتی زن روز و خواندنیها! به همین دلیل كاملا در جریان مسائل روز بودند. رادیوهای فارسیزبان خارج و رادیوهای عربی را همیشه گوش میدادند و مخصوصا پیگیر مسائل فلسطین بودند. از همه مهمتر، دائما با گروههای فرهنگی و دانشجوئی در تماس بودند و با آنها بحث میكردند. مشرب عرفانی حاجآقا هم در جذب جوانان بسیار مؤثر بود. اصولا كسانی كه با عرفان و ادبیات و شعر سر و كار دارند، وسعت دید و اندیشه دارند و دیگران را جذب میكنند. حاجآقا دیوان شعرای متقدم و معاصر را زیاد مطالعه میكردند. به حافظ علاقه خاصی داشتند و در صحبتهایشان همیشه از اشعار و لطیفههای ادبی استفاده میكردند. همانطور كه اشاره كردم، بسیار اهل مطایبه و خوشخلق بودند. ایشان حتی در مواجهه با مخالفان هم صبور بودند و عصبانی نمیشدند. در مورد فرزندان و اقوام و خویشاوندان اگر لازم بود تذكر میدادند، اما با دیگران، حتی اگر لجباز هم بودند، مدارا میكردند! خیلی اهل بحث نبودند. اگر هم میدیدند حرفشان تأثیر ندارد، پیگیری نمیكردند.
شما راحت با پدرتان درد دل میكردید؟
به راحتی میتوانستیم درد دل كنیم و مانعی نبود، ولی این كار را نمیكردیم، چون میدیدیم كه سر پدرمان خیلی شلوغ است. همیشه واقعا فشار زیادی روی ایشان بود و مسؤولیتهای فراوانی داشتند. به همین دلیل ما سعی میكردیم تا جایی كه در توانمان هست، مسائلمان را خودمان حل كنیم تا ایشان بیش از آن تحت فشار قرار نگیرند.
به نظر شما روحیه مقاوم پدرتان، غیر از دست و پنجه نرم كردن با مشكلات فراوان، از چه امری نشأت میگرفت؟
ایمان و توكل. حاجآقا حقیقتا موحد بودند. ایشان در راه عقیدهشان، همه چیز حتی فرزندانشان را هم فدا میكردند. حاجآقا برادری داشتند كه بسیار به او علاقه داشتند و شهید شد! همه ما با توجه به علاقه حاجآقا نسبت به عمویم، نگران بودیم كه فقدان او را چگونه تاب خواهند آورد، ولی ایشان با نهایت وقار و بردباری جنازه برادر را دیدند و فقط یك جمله گفتند: «انا... و انا الیه راجعون». همیشه حالت اعتدال داشتند و غم و شادی ایشان را متغیر نمیكرد. من هرگز ذرهای تزلزل در پدرم ندیدم.
یادم هست در روزهای پس از پیروزی انقلاب، اوضاع بسیار آشفته و در هم برهم بود. حاجآقا هم محور كارها بودند و سعی میكردند سازمانها و ارگانهای رسمی را هماهنگ كنند. گروههای سیاسی هم كه دائما مسالهسازی میكردند و مخصوصا چپها، محیط كارگری را به آشوب میكشیدند. در آن روزها مدارا و صبر حاجآقا مثالزدنی بود.
مرحوم جمی در سال 54 جراحی مغز داشتند. فشارها و مشكلات دوره حصر آبادان روی این جراحی تأثیر سوء نگذاشت؟
خوشبختانه هم عمل جراحی خوب انجام شده بود، هم حاجآقا به قدری مشغله داشتند كه اصلا به ضعف و خستگی و مشكلات جسمی فكر نمیكردند. البته گاهی دچار ضعف میشدند، اما به روی خودشان نمیآوردند. همیشه برای خدمت به مردم از جان مایه میگذاشتند. شاید همین شور وشوق هم بود كه ایشان را سر پا نگه میداشت.
از رابطه آیتا... جمی با حضرت امام بگویید.
حاجآقا كه عاشق امام بودند و دستورات ایشان را مو به مو اجرا میكردند. متقابلا امام هم خیلی به حاجآقا علاقه داشتند. من فقط گاهی در ملاقاتهای حاجآقا و امام حضور داشتم و در بقیه جلسات نمیدانم بین این مراد و مرید چه میگذشت. فقط میدیدم كه وقتی از ملاقات امام برمیگردندند، سر حال و پرانرژی هستند و تا مدتها حلاوت این ملاقات را در ایشان احساس میكردم. گاهی حاج احمد آقا تلفن میزدند و میگفتند: امام با شما كار دارند، لطفا بیایید... و حاجآقا بدون وقت و تشریفات قبلی میرفتند. یك بار حاجآقا میخواستند به سفر بروند و گفتند: برویم دفتر امام كه با آقایان توسلی و صانعی و دیگران خداحافظی كنیم. در آنجا گفته بودند: امام میخواهند شما را ببینند. حاجآقا گفتند: من كه وقت قبلی نگرفتهام. گفته بودند: خود امام گفتهاند كه حتما بیایید! همین برخورد نشان میدهد كه امام به ایشان علاقه خاصی داشتند. یك بار هم در قضیه انتخابات مجلس خبرگان، آیتا... جنتی به حاجآقا گفتند: «شما نزد امام شأن بسیار بالائی دارید!» حاجآقا پرسیدند: چطور؟ ایشان گفتند: در انتخابات مجلس خبرگان، یك روز خدمت امام بودیم و ایشان فرمودند كه در قضیه مجلس خبرگان، شنیدهام كه گفتهاند آقای جمی نباشد، این چه حرفی است؟ من صلاحیت ایشان را قبول دارم و باید در مجلس خبرگان باشد! حاجآقا در مجلس خبرگان اول حضور داشتند كه نشانه عنایت و لطف خاص امام به ایشان بود.
و به عنوان سؤال آخر، پسر آیتا... جمی بودن چه حال و هوائی دارد؟
بسیار سخت است. همه دلشان میخواهد كه ما مثل پدرمان باشیم و نیستیم. سایه حاجآقا خیلی سنگین است. حاجآقا محصول دوران پرتلاطم قیام دلیران تنگستان، نهضت ملی نفت، قیام 15 خرداد، پیروزی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس بود. ما كه چنین مراحلی را پشت سر نگذاشتهایم، قطعا قدرت مقاومت و ایثار ایشان را نداریم.
اسلام در آبادان اروپاییماب قبل از انقلاب
آبادان قبل از انقلاب یك شهر اروپائیمآب و دارای مراكز تفریحی شبهغرب بود. آیتا... جمی در چنین فضایی به تبلیغ و تبیین مسائل دینی میپرداختند. فرزندش در این باره میگوید: رژیم شاه همانطور كه از یك طرف سعی میكرد آبادان را اروپاییمآب كند و ارزشهای غربی را در آنجا رواج بدهد، در عین حال در مورد برگزاری سخنرانیهای روشنگرانه در آبادان، خیلی سخت نمیگرفت. به همین دلیل روحانیون برجستهای به آنجا میآمدند و معارف اسلامی به طور عمیق و ریشهای مطرح میشدند. روحانیت در آبادان جلسات هفتگی داشت و از افراد بسیار عالم و استخوانداری دعوت میكرد. تكتك آن افراد، بعدها یكی از استوانههای قدرتمند انقلاب شدند. به دلیل همین روشنگریهای عمیق، برخلاف تلاشهای رژیم كه سعی میكرد یك فرهنگ سطحی و بیبند و باری را رواج بدهد، این افراد سعی میكردند جوانان را با مبانی اصیل اسلامی و انقلاب آشنا كنند و حاجآقا هم در این میان، واسط جوانان و نیروهای مذهبی و متعهد بودند. قشرهای روشنفكری آبادان هم چه در آموزش و پرورش و چه در دانشكده نفت و پالایشگاه،نیروهای اصیل و متعهد و درستی بودند. خوشبختانه جوانان از هر قشری به حاجآقا اعتماد داشتند و حرفشان را میپذیرفتند.




