قصه بلندپروازیهای ما در طول تاریخ و ركوردهایی كه تا امروز ثبت كردهایم
بلند آسمان جایگاه من است...
سالهای سال انسان بر زمین ایستاد و با حسرت پرواز پرندگان را تماشا كرد. بسیاری كوشیدند با تقلید از پرندگان لذت پرواز را بچشند، شوربختانه اما جان خود را بر سر این آرزو فدا كردند. پرواز در آسمان آبی و در میان ابرها و حتی بالاتر، سفر به فضا از آرزوهای دیرینه ما بوده است. سالها با افسانهسرایی و بعدها با دسترسی به فناوری ساخت وسایل مختلف پرنده، خود را به مرز آرزو نزدیك كردیم تا بالاخره پرتاب اسپوتنیك ــ 1 نخستین ماهواره جهان، امید به فتح فضا را در دل ما بارور كرد. روز 23 فروردین 1340/ 12 آوریل 1961 یوری گاگارین بر عرشه ناو وستك ــ 1 توانست مرزهای زمین را پشت سر بگذارد و به این آرزوی دور و دراز جامه عمل بپوشاند. اما رویای صعود و گردش در آسمان ابتدا با اختراع بالن توسط برادران مونگلفیه رنگ واقعیت گرفت.
عصر ركوردشكنی با هواپیما
در سالهای بعد گرچه بالنها بالا و بالاتر رفتند اما انسان بهدنبال تسلط بیشتر بود تا بالاخره دو برادر آمریكایی به نامهای ویلبر و اورویل رایت كه سالها در زمینه پرواز اشیای سنگینتر از هوا تلاش میكردند، در 25 آذر 1282/ 17 دسامبر 1903 وسیله پرنده خود را 12 ثانیه به پرواز درآوردند.
بهزودی كشورهای دیگر نیز به ساخت هواپیما علاقهمند شدند. هواپیما تكامل یافت و ابزاری شد برای اوج گرفتن بشر و طی مسافتهای طولانی در زمانهای بسیار كوتاهتر از وسایل نقلیه زمینی. بروز جنگ جهانی اول توانست تواناییهای بیشتری از این وسیله پروازی را به نمایش بگذارد. هواپیماها بهتدریج سرعت بیشتر و ارتفاع بالاتری را بهدست آوردند. اما این دستگاه هم نمیتوانست جوابگوی بلندپروازیهای بشر باشد. او تنها نمیخواست در هوا و در كنار پرندگان جولان دهد. آرزوی دیرینهاش، سیر و گردش در فضا بود. هواپیماها توسعه یافتند و تكمیل و تكمیلتر شدند. اما آنچه بشر را میتوانست به بیكرانه فضا برساند، این وسیله نبود. او به سامانهای نیاز داشت كه قویتر بوده و تواناییهای فنی بیشتری داشته باشد. مقدمات ساخت آنچه میتوانست او را به این آرزو برساند، قرنها قبل از پرواز نخستین هواپیما ساخته و پرداخته شده بود. این وسیله چیزی نبود جز موشك كه میتوانست با استفاده از قوانین تدوین شده توسط نیوتن (یعنی عمل و عكسالعمل) به آرزوی بشر تحقق ببخشد. البته قبل از ورود موشكها به این عرصه هواپیماها با استفاده از موتورهای موشكی توانستند در اوجگیری بشر نقش اساسی داشته باشند.
در سال 1328/ 1949 خلبانی با نام فرانك اورست با هواپیمایی از نوع ایكس اس ــ 1 توانست نوآوریای تازه از رسیدن به اوج را به دست آورد. هواپیمای ایكس اس ــ 1 در زیر یك بمب افكن بی ــ 50 بسته میشد و به ارتفاع معینی میرسید. سپس از آن جدا شده و اوج میگرفت. فرانك اورست با ایكس ــ 1 به ارتفاع 21هزار و 930 متری دست یافت.
دو سال بعد ویلیام بریگمن با هواپیمای اسكای راكت خود را به ارتفاع 24هزار و 326 متری رساند. این هواپیما نیز همانند
ایكس ــ 1 نمیتوانست مستقیما به پرواز درآید و باید با هواپیمای پ ــ 2 ب به هوا برده میشد و پس از جداشدن حركت صعودیاش را آغاز میكرد. ویلیام بریگمن در 1332/ 1953 یعنی دو سال بعد با همان هواپیما ركورد خود را حدود یك كیلومتر ارتقا بخشید و به ارتفاع 25هزار و 377متر رسید.
یك سال بعد خلبانی به نام آرتور مورای با هواپیمای جدید ایكس ــ 1 آ سقف پروازهای انسان را به 27هزار و 584 متر ارتقا داد. همه هواپیماهای سری ایكس، نخست با یك هواپیمای به اصطلاح مادر به ارتفاع مشخصی حمل و سپس جدا میشد و با روشنكردن موتور خود، اوج میگرفت.
در سال 1335/1956 یك بار دیگر ارتفاع پرواز بالاتر رفت. این پرواز با هواپیمای ایكس ــ 2 توسط ایون كینچلوئه انجام شد و او توانست به ارتفاع 38هزار و 491 متری دست یابد.
رابرت وایت، قهرمان نامدار تاریخ هوانوردی طی سالهای 40 - 1339/ 61 - 1360 با هواپیمای ایكس ــ 15 خود، در دو نوبت ارتفاع پروازها را نخست به 41 هزار و 605 متر و سپس به 51هزار و 700 متر رساند. این آخرین نوآوری در عرصه اوجگیری با هواپیما بود. زیرا حدود دو هفته پس از به دست آمدن این ركورد، یك خلبان گمنام روس با پرواز خود نه تنها به معروفترین مرد جهان تبدیل شد كه ركورد صعود انسان را به بالاتر از مرزهای جو زمین رساند. این خلبان كسی نبود غیر از یوری گاگارین كه این بار نه با یك هواپیما كه با ناو كیهانی وستك ــ 1 توانست نوآوری جدیدی به دست آورد كه با هواپیماها قابل دستیابی نیست و صحنه اوجگیری را به ماورای جو زمین منتقل كرد.
رقابت فضایی و ثبت ركوردهای جدید
ناو كیهانی وستك ــ 1 23 فروردین 1340 به سرنشینی یوری گاگارین از پایگاه فضایی بایكونور راهی مدار زمین شد. قرارگرفتن سفینه در مداری با اوج 327 كیلومتری بهجای مدار پیشبینیشده 230 كیلومتر، با اینكه یك توفیق اجباری و خوشاقبالی برای ثبت ركورد جدید اوجگیری بهشمار میرفت، اما از سوی دیگر جان نخستین فضانورد جهان را با خطر جدی روبهرو میكرد. زیرا اگر به هر دلیلی دستگاه ترمز كارش را به درستی انجام نمیداد، سفینه برای 15 تا 20 شبانهروز باید در فضا میماند و طبیعتاً فضانورد نمیتوانست تا این مدت دوام آورد. به هر حال گاگارین بعد از یك دور چرخش در مدار زمین و سفری 108 دقیقهای به زمین بازگشت.
در گام بعدی در سال 1343/ 1964 ناو كیهانی وسخد ــ 1 به سرنشینی ولادیمیر كمارف، باریس یگوروف و كنستانتین فئوكتیستف راهی مدار شد و به ارتفاع 336 كیلومتر رسید. به این ترتیب میزان ركورد صعود انسان از سطح زمین تا 10 كیلومتر افزایش یافت.
ناو كیهانی وسخد ــ 2 كه لئونف و بیلیایف با آن راهی مدار زمین شدند و در جریان پرواز، لئونف، نخستین راهپیمایی انسان در فضای آزاد كیهانی را به انجام رساند، ركورد دیگری از اوجگیری را به ثبت رساند. این ناو در مداری با اوج 475 كیلومتر، زمین را دور میزد. البته این اوجگیری برنامهریزی شده نبود و خطای محاسبات در پرواز سفینه وسخد ــ 2 موجب آن شد!
در جریان پرواز ناو آمریكایی جمینی، نوآوریهایی در اوجگرفتن انسان صورت پذیرفت. جمینی ــ 10 به سرنشینی جان یانگ و مایكل كالینز در تیر 1345/ جولای 1966 به ارتفاع 763 كیلومتری رسید و ناو كیهانی جمینی ــ 11 كه در شهریور 1345/ سپتامبر 1966 كه چارلز كنراد و ریچارد گوردون با آن به فضا پرتاب شدند در مداری قرار گرفت كه دورترین نقطهاش نسبت به زمین، 1372 كیلومتر فاصله داشت. با توجه به این كه سفینه جمینی در حقیقت نوعی تمرین و آزمایش تواناییها برای اجرای طرح سفر انسان به ماه یعنی برنامه آپولو بود و یكی از نگرانیها تشعشات كیهانی در ارتفاعات بالا بهشمار میرفت، پرواز سفینه جمینی در فاصلههای دور از زمین میتوانست این تشویشها را كم كند.
با بهكارگیری فضاپیماهای آپولو كه برای سفر به ماه پیشبینی و ساخته شده بود، به یكباره ركوردهای اوجگیری و دورشدن از سطح زمین افزایش قابل ملاحظهای پیدا كرد. در برنامه آپولو پیشبینی شد كه سفینهای به مدار ماه سفر كند و این كره را دور بزند تا هم آزمونی باشد برای نشاندادن تواناییهای فضاپیمای آپولو و هم فضانوردان با دوربینهای قوی از سطح ماه برای مشخصشدن محل فرود عكسبرداری كنند. به این ترتیب بود كه فرانك بورمن، جیمز لاول و ویلیام آندرس، فضانوردان ماموریت آپولو ــ 8 در سال 1347/ 1968 با دور شدن به میزان 378هزار و 504 كیلومتر از سطح زمین در مدار كره ماه چرخیدند و ركورد تازهای از خود بهجا گذاشتند.
دورترین ركورد ثبت شده تا امروز
اما آخرین و بالاترین ركورد دورشدن از كره خاكی به جیمز لاول، جان سوییگرت و فرد هیز، فضانوردان ماموریت آپولو ــ 13 تعلق دارد. این سفینه در 22 فروردین 1349/ 11 آوریل 1970 از مركز فضایی كاناورال پرتاب شد اما در نیمه راه به دلیل انفجار یكی از مخزنهای اكسیژن از ماموریتش در سطح ماه باز ماند و به دلایل فنی، فضانوردان مجبور شدند ماه را دور زده و در مسیر بازگشت به زمین قرار گیرند. در روز 25 فروردین، آپولو ــ 13 در نقطه اوج مداری خود یعنی 401هزار و 56 كیلومتری زمین قرار داشت. پس از آن مسیر بازگشت را در پیش گرفت و در 28 فروردین با فرود در اقیانوس آرام به زمین بازگشت. آپولو ــ 13 گرچه در ماموریت خود یعنی رسیدن به سطح ماه ناكام مانده بود، اما به لحاظ دور شدن از زمین ركوردی دست یافتنی پیدا كرد كه تصور نمیشود تا سفر انسان به مریخ این ركورد شكسته شود.




