تسخیر‌شدگان مجازی!
ایرانی‌ها وقت زیادی را در فضای مجازی می‌گذرانند؛ این موضوعی است که اعداد و ارقام نیز بر آن صحه می‌گذارند. جدیدترین گزارش‌ها حاکی از این است که میانگین جهانی حضور کاربران در فضای دیجیتال (شامل تلفن همراه، بازی و سایر ابزارها)، حدود شش‌ساعت است اما کاربران ایرانی با ثبت هفت ساعت و 10دقیقه زمان فعالیت روزانه، بالاتر از میانگین جهانی قرار دارند. همچنین داده‌های جهانی نشان می‌دهد شدت اعتیاد به اینترنت در ایران از میانگین منطقه‌ای و جهانی بالاتر است.
لیلی کوشکچه - گروه جامعه
آمارها متفاوت هستند و خبر از حضور گسترده ایرانی‌ها در فضای مجازی می‌دهند. این فضا امروزه افراد زیادی را به تسخیر در‌آورده و جذابیت‌های بالا و قابلیت‌های فراوان و همچنین دسترسی آسان و امکان درآمدزایی باعث شده شهروندان اوقات زیادی را در آن به‌سر ببرند. نتایج نظرسنجی ملی ایسپا که سال گذشته انجام شد، نشان داد که طی بازه زمانی آذر 1394 تا شهریور 1403، 2.82درصد ایرانیان دست‌کم از یکی از پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی استفاده کرده‌اند. مطابق با این داده‌ها،4.41درصد کاربران تلگرام را مردان و 1.37درصد کاربران را زنان به‌خود اختصاص داده‌اند؛ این نسبت برای پیام‌رسان اینستاگرام و واتس‌اپ تقریبا برابر است. در این میان، میزان استفاده از شبکه اجتماعی اینستاگرام 6.50درصد، تلگرام 3.39درصد، واتس‌اپ3.33، ایتا 9.28درصد، روبیکا 5.28درصد و شبکه اجتماعی بله نیز 7.9رصد از کاربران را به‌خود اختصاص داده‌اند.
خطر گم‌شدن در فضایی بی‌مرز
فضای مجازی روزبهروز مخاطبان بیشتری را به‌خود جذب می‌کند و باعث می‌شود که اقشار مختلف با سنین متفاوت پا به این فضا بگذارند و اوقات زیادی از زندگی خود را در آن به‌سر ببرند.
کافی است نگاهی به دور و اطراف خود بیاندازید تا با جمعیتی روبه‌رو شوید که در هر زمان و مکانی گوشی به‌دست گرفته و در شبکه‌های اجتماعی وقت خود را سپری می‌کنند؛ این موضوع اما این‌روزها در بین جوانان و نوجوانان نیز دیده می‌شود و شواهد حاکی از آن است که این افراد، ترجیح می‌دهند در گوشه اتاق خود بنشینند و وقت‌شان را در شبکه‌های مجازی بگذرانند. اصغر مشبکی، استاد دانشگاه تربیت مدرس درباره حضور گسترده شهروندان در فضای مجازی به جام‌جم می‌گوید: «عامه مردم، به‌طور اخص و جوانان، به‌طور ویژه، نیاز به ارتباط و تعلق بیشتری دارند. این تعلق بیشتر را فضای مجازی به جوانان می‌دهد و فرصت بیشتری برای گذران وقت در آن فضا فراهم می‌کند؛ به‌طوری‌که فرد خیلی‌راحت می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند.»
آن‌طور که او توضیح می‌دهد این در‌حالی است که اگر جوانان بخواهند با منابع دیگر ارتباط برقرار کنند، با شروط و محدودیت‌هایی مواجه می‌شوند که فضای مجازی آنها را ندارد و همین امر، حس تعلق بیشتری به افراد می‌دهد. یکی دیگر از دلایل حضور افراد در این فضا، نیاز به تایید اجتماعی و پیدا‌کردن هویت خود است. جوان نیاز به یک ارتباط معنادار دارد که به آن «تایید اجتماعی» گفته می‌شود.
مشبکی ادامه می‌دهد: «فضای مجازی خیلی‌راحت جایگاه، موقعیت، کلام و موضع فرد را تایید می‌کند و هیچ‌گاه کار به مرحله انتقاد نمی‌کشد. فضای مجازی، هویت‌سازی و دیده‌شدن را به‌همراه دارد. این فضا به جوانان اجازه می‌دهد خودشان را به‌شکل دلخواه نشان دهند و این موضوع برای بسیاری از افراد جذاب است.»
جذابیت‌های فضای مجازی روزبهروز بیشتر می‌شود تا این فضا بتواند افراد بیشتری را به‌خود جذب کند و سلیقه و نیاز آنها را پاسخ دهد؛ حالا کمتر‌کسی را می‌توان پیدا کرد که نسبت به این فضا بیگانه و تمایلی به حضور در آن نداشته باشد.
به‌گفته این استاد دانشگاه، فضای مجازی نوعی سرگرمی و فرار از استرس روزمره است. جوانان درگیر درس و مطالعه و نگران آینده هستند و این فضا نوعی سرگرمی و فرار ذهنی موقت را ایجاد می‌کند تا فرد از دلمشغولی‌های موقت خود جدا شود. این فرصت به سن‌و‌سال بستگی ندارد و همه درگیر آن می‌شوند. همین‌که وارد فضای مجازی می‌شوند، این فرار ذهنی شکل می‌گیرد.
اعتیاد دیجیتال
به‌گفته مشبکی، یکی دیگر از دلایل حضور بیش از اندازه شهروندان در فضای مجازی، الگوریتم‌ها و اعتیاد دیجیتالی است. سکوها و پلتفرم‌ها طوری طراحی شده‌اند که کاربر را در درون فضای خود نگه می‌دارند و به این سادگی او را رها نمی‌کنند. محیط جذابی را برایش فراهم می‌کنند و در اختیارش قرار می‌دهند؛ مانند نوعی پاداش که نوعی حالت تداوم روانی ایجاد کند و باعث وابستگی و شرطی‌شدن شود. به‌همین دلیل است که می‌بینیم کاربران در یک فضای الگوریتمی قرار می‌گیرند و این سکوها فقط چیزهایی را که آنها دوست دارند، در اختیارشان می‌گذارند.
آن‌طور که این استاد دانشگاه توضیح می‌دهد، دسترسی آسان و بدون هزینه نیز ازدیگر دلایل حضوربیش‌ازحد افراد در این فضاست.همچنین دربرخی ازشرایط،حالت یادگیری نیزبرای فردایجادمی‌شودواطلاعات اوافزایش می‌یابد.پس افراد صرفا برای تفریح درفضای مجازی حضور ندارند بلکه دربسیاری ازمواقع آنهابه‌دنبال رشدحرفه‌ای وکسب درآمد هستند.
خطر انزوای حقیقی
گستردگی و تنوع فضای مجازی و همچنین امکانات و قابلیت‌های فراوان باعث شده تا افراد مختلفی در این فضا دست به درآمدزایی بزنند و با شیوه‌های مختلف پول به دست‌آورند اما نباید نادیده گرفت که این فضا، یک نیمه تاریک هم دارد: «ممکن است فرد زمان زیادی را در این فضا صرف‌کند؛ بدون آن‌که بهره‌وری واقعی داشته باشد. این امر خستگی ذهنی و بی‌حوصلگی ایجاد می‌کند. فضای مجازی ممکن است سبب انزوا و کاهش روابط واقعی شود و تعاملات خویشاوندی را کم کند؛ چرا‌که ارتباط در فضای مجازی جای ارتباط چهره‌به‌چهره را نمی‌گیرد. حضور در این فضا می‌تواند باعث کاهش عزت‌نفس شود، زیرا افراد خود را با دیگران و تصاویر غیرواقعی مقایسه می‌کنند. از دیگر خطرات، کسب اطلاعات نادرست و تاثیرپذیری از آن است.»
ایستاده با فیلترشکن
مساله دیگری که در این بین بیشتر کارشناسان نسبت به آن هشدار می‌دهند،فراگیر‌شدن استفاده ازفیلترشکن است که می‌تواند برای کودکان ونوجوان نیز شرایطی فراهم کند تاآنها به سایت‌های نامناسب دسترسی پیدا کنند. آن‌طور که حجت‌الاسلام و المسلمین میثم غلامی، سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی مرکز ملی فضای مجازی گفته است، 61 درصد مردم از فیلترشکن‌های رایگان استفاده می‌کنند. براساس این بررسی افراد به چند‌دسته تقسیم می‌شوند؛ بیشترین گروه کاربران، حدود 41.5درصد هستند که گفته‌اند فیلترشکن‌شان اغلب خاموش است اما در مواقع خاص روشن می‌شود. مثلا وقتی می‌خواهند به یک سایت خبری خارجی یا شبکه اجتماعی دسترسی پیدا کنند، فیلترشکن را روشن و در بقیه زمان‌ها آن را خاموش می‌کنند. گروه بعدی کاربران دائمی و وابسته به فیلترشکن‌اند که 8 درصد هستند و فیلترشکن‌شان تقریبا همیشه روشن است. گروه سوم حدود16.9 است که اغلب فیلترشکن را روشن می‌گذارند اما گاهی آن را خاموش می‌کنند. یعنی مثلا برای استفاده از پلتفرم‌ها فیلترشکن را روشن می‌کنند اما در شرایط خاص مانند استفاده از خدمات بانکی یا سایت‌های داخلی، آن را خاموش می‌کنند. در نهایت، حدود10.8 از کاربران بدون فیلترشکن فعالیت می‌کنند. این آمار حاکی از این است که حتی فیلتر‌بودن برخی از شبکه‌های اجتماعی نیز نتوانسته مانع حضور گسترده شهروندان در این پلتفرم‌ها شود؛ موضوعی که نشان می‌دهدکاربران پس از مدتی، به فضای مجازی وابستگی پیدامی‌کنندونمی‌توانند به‌راحتی ازآن دل بکنند.
خطر گم‌شدن در فضایی بی‌مرز
فضای مجازی روزبهروز مخاطبان بیشتری را به‌خود جذب می‌کند و باعث می‌شود که اقشار مختلف با سنین متفاوت پا به این فضا بگذارند و اوقات زیادی از زندگی خود را در آن به‌سر ببرند.
کافی است نگاهی به دور و اطراف خود بیاندازید تا با جمعیتی روبه‌رو شوید که در هر زمان و مکانی گوشی به‌دست گرفته و در شبکه‌های اجتماعی وقت خود را سپری می‌کنند؛ این موضوع اما این‌روزها در بین جوانان و نوجوانان نیز دیده می‌شود و شواهد حاکی از آن است که این افراد، ترجیح می‌دهند در گوشه اتاق خود بنشینند و وقت‌شان را در شبکه‌های مجازی بگذرانند. اصغر مشبکی، استاد دانشگاه تربیت مدرس درباره حضور گسترده شهروندان در فضای مجازی به جام‌جم می‌گوید: «عامه مردم، به‌طور اخص و جوانان، به‌طور ویژه، نیاز به ارتباط و تعلق بیشتری دارند. این تعلق بیشتر را فضای مجازی به جوانان می‌دهد و فرصت بیشتری برای گذران وقت در آن فضا فراهم می‌کند؛ به‌طوری‌که فرد خیلی‌راحت می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند.»
آن‌طور که او توضیح می‌دهد این در‌حالی است که اگر جوانان بخواهند با منابع دیگر ارتباط برقرار کنند، با شروط و محدودیت‌هایی مواجه می‌شوند که فضای مجازی آنها را ندارد و همین امر، حس تعلق بیشتری به افراد می‌دهد. یکی دیگر از دلایل حضور افراد در این فضا، نیاز به تایید اجتماعی و پیدا‌کردن هویت خود است. جوان نیاز به یک ارتباط معنادار دارد که به آن «تایید اجتماعی» گفته می‌شود.
مشبکی ادامه می‌دهد: «فضای مجازی خیلی‌راحت جایگاه، موقعیت، کلام و موضع فرد را تایید می‌کند و هیچ‌گاه کار به مرحله انتقاد نمی‌کشد. فضای مجازی، هویت‌سازی و دیده‌شدن را به‌همراه دارد. این فضا به جوانان اجازه می‌دهد خودشان را به‌شکل دلخواه نشان دهند و این موضوع برای بسیاری از افراد جذاب است.»
جذابیت‌های فضای مجازی روزبهروز بیشتر می‌شود تا این فضا بتواند افراد بیشتری را به‌خود جذب کند و سلیقه و نیاز آنها را پاسخ دهد؛ حالا کمتر‌کسی را می‌توان پیدا کرد که نسبت به این فضا بیگانه و تمایلی به حضور در آن نداشته باشد.
به‌گفته این استاد دانشگاه، فضای مجازی نوعی سرگرمی و فرار از استرس روزمره است. جوانان درگیر درس و مطالعه و نگران آینده هستند و این فضا نوعی سرگرمی و فرار ذهنی موقت را ایجاد می‌کند تا فرد از دلمشغولی‌های موقت خود جدا شود. این فرصت به سن‌و‌سال بستگی ندارد و همه درگیر آن می‌شوند. همین‌که وارد فضای مجازی می‌شوند، این فرار ذهنی شکل می‌گیرد.
اعتیاد دیجیتال
به‌گفته مشبکی، یکی دیگر از دلایل حضور بیش از اندازه شهروندان در فضای مجازی، الگوریتم‌ها و اعتیاد دیجیتالی است. سکوها و پلتفرم‌ها طوری طراحی شده‌اند که کاربر را در درون فضای خود نگه می‌دارند و به این سادگی او را رها نمی‌کنند. محیط جذابی را برایش فراهم می‌کنند و در اختیارش قرار می‌دهند؛ مانند نوعی پاداش که نوعی حالت تداوم روانی ایجاد کند و باعث وابستگی و شرطی‌شدن شود. به‌همین دلیل است که می‌بینیم کاربران در یک فضای الگوریتمی قرار می‌گیرند و این سکوها فقط چیزهایی را که آنها دوست دارند، در اختیارشان می‌گذارند.
آن‌طور که این استاد دانشگاه توضیح می‌دهد، دسترسی آسان و بدون هزینه نیز ازدیگر دلایل حضوربیش‌ازحد افراد در این فضاست.همچنین دربرخی ازشرایط،حالت یادگیری نیزبرای فردایجادمی‌شودواطلاعات اوافزایش می‌یابد.پس افراد صرفا برای تفریح درفضای مجازی حضور ندارند بلکه دربسیاری ازمواقع آنهابه‌دنبال رشدحرفه‌ای وکسب درآمد هستند.
خطر انزوای حقیقی
گستردگی و تنوع فضای مجازی و همچنین امکانات و قابلیت‌های فراوان باعث شده تا افراد مختلفی در این فضا دست به درآمدزایی بزنند و با شیوه‌های مختلف پول به دست‌آورند اما نباید نادیده گرفت که این فضا، یک نیمه تاریک هم دارد: «ممکن است فرد زمان زیادی را در این فضا صرف‌کند؛ بدون آن‌که بهره‌وری واقعی داشته باشد. این امر خستگی ذهنی و بی‌حوصلگی ایجاد می‌کند. فضای مجازی ممکن است سبب انزوا و کاهش روابط واقعی شود و تعاملات خویشاوندی را کم کند؛ چرا‌که ارتباط در فضای مجازی جای ارتباط چهره‌به‌چهره را نمی‌گیرد. حضور در این فضا می‌تواند باعث کاهش عزت‌نفس شود، زیرا افراد خود را با دیگران و تصاویر غیرواقعی مقایسه می‌کنند. از دیگر خطرات، کسب اطلاعات نادرست و تاثیرپذیری از آن است.»
ایستاده با فیلترشکن
مساله دیگری که در این بین بیشتر کارشناسان نسبت به آن هشدار می‌دهند،فراگیر‌شدن استفاده ازفیلترشکن است که می‌تواند برای کودکان ونوجوان نیز شرایطی فراهم کند تاآنها به سایت‌های نامناسب دسترسی پیدا کنند. آن‌طور که حجت‌الاسلام و المسلمین میثم غلامی، سرپرست پژوهشگاه فضای مجازی مرکز ملی فضای مجازی گفته است، 61 درصد مردم از فیلترشکن‌های رایگان استفاده می‌کنند. براساس این بررسی افراد به چند‌دسته تقسیم می‌شوند؛ بیشترین گروه کاربران، حدود 41.5درصد هستند که گفته‌اند فیلترشکن‌شان اغلب خاموش است اما در مواقع خاص روشن می‌شود. مثلا وقتی می‌خواهند به یک سایت خبری خارجی یا شبکه اجتماعی دسترسی پیدا کنند، فیلترشکن را روشن و در بقیه زمان‌ها آن را خاموش می‌کنند. گروه بعدی کاربران دائمی و وابسته به فیلترشکن‌اند که 8 درصد هستند و فیلترشکن‌شان تقریبا همیشه روشن است. گروه سوم حدود16.9 است که اغلب فیلترشکن را روشن می‌گذارند اما گاهی آن را خاموش می‌کنند. یعنی مثلا برای استفاده از پلتفرم‌ها فیلترشکن را روشن می‌کنند اما در شرایط خاص مانند استفاده از خدمات بانکی یا سایت‌های داخلی، آن را خاموش می‌کنند. در نهایت، حدود10.8 از کاربران بدون فیلترشکن فعالیت می‌کنند. این آمار حاکی از این است که حتی فیلتر‌بودن برخی از شبکه‌های اجتماعی نیز نتوانسته مانع حضور گسترده شهروندان در این پلتفرم‌ها شود؛ موضوعی که نشان می‌دهدکاربران پس از مدتی، به فضای مجازی وابستگی پیدامی‌کنندونمی‌توانند به‌راحتی ازآن دل بکنند.
